De reizigers worden verplaatst, of niet

Door Marc van Biezen

Onder taalkundigen zijn de zinnen 1 en 2 klassiekers. Sommige vinden alleen 1 grammaticaal, sommige alleen 2. Weer anderen vinden beide zinnen grammaticaal. Tot die groep behoort schrijver dezes. Niet alleen taalkundigen verschillen van oordeel, ook taalgebruikers.

1                 De reizigers worden verzocht over te stappen

2                 De reizigers wordt verzocht over te stappen

Hans Broekhuis laat in Syntax of Dutch Verbs and Verb Phrases I zien dat het indirect object alleen subject kan worden, als het direct object een zin is. Dat zien we in 3 en 4. Als de bijzin in 1 en 2 vervangen wordt door ‘het’, kan het indirect object geen subject worden.

3                 De reizigers wordt het verzocht

4                 *De reizigers worden het verzocht

Als we passief beschouwen als een verplaatsing van het (direct) object om naamval te verkrijgen op de subjectpositie zijn de feiten in de zinnen 1 – 4 goed te verklaren. In 1 en 2 is het direct object een zin. De zin hoeft geen naamval op te halen waardoor de subjectpositie leeg blijft zodat het indirect object vrij is om daarheen te verhuizen. In 3 en 4 is het direct object een NP die naamval nodig heeft. Omdat er in passieve zinnen geen accusatief maar wel een datief naamval beschikbaar is, moet ‘het’  afreizen naar de subjectpositie waardoor het indirect object vast komt te staan. 4 is ongrammaticaal omdat het indirect object de subjectpositie bezet heeft, zodat het direct object verstoken blijft van naamval.

Andere werkwoorden die een indirect object selecteren die op de subjectpositie kunnen belanden in een passieve zin zijn ‘aanraden’, ‘adviseren’, ‘afraden’, ‘bevelen’, ‘vragen’.

5          De studenten werden geadviseerd om de lessen online te volgen

6          De bewoners werden afgeraden om hun huizen te verlaten

7          De omstanders werden bevolen om naar huis te gaan

8          De demonstranten werden gevraagd om afstand te houden

Dat wil zeggen: voor sommige taalgebruikers. Er zijn ook taalgebruikers voor wie zin 1 alsmede de zinnen 5 – 8 ongrammaticaal zijn. Zij ervaren het indirect object uit de actieve tegenhangers ook in de passieve zinnen als indirect object, het werkwoord moet voor hen enkelvoud zijn. Ook zijn er taalgebruikers die alleen 1 en 5 – 8 als acceptabel ervaren, terwijl ze hun enkelvoudige tegenhangers zien als door normatieve grammatici opgedrongen constructen. Voor deze taalgebruikers zijn alleen de zinnen met de meervoudsvorm van het verbum grammaticaal.

Een werkwoord als ‘beloven’ kan ook een zin als direct object selecteren, zoals in 9.

9          De professor beloofde de studenten dat ze het tentamen over mochten doen

Ook in dit geval kan naar mijn oordeel het indirect object in de passieve variant de status van subject verkrijgen, terwijl dit niet het geval is als de zin wordt vervangen door ‘het’ of een ‘volle’ NP.

            10        De studenten werden beloofd dat ze het tentamen over mochten doen

            11        *De studenten werden het beloofd

            12        *De studenten werden een extra college beloofd

Als we aannemen dat een onderdeel van de operatie ‘passief’ het vrijkomen van de subjectpositie is en het daarmee beschikbaar komen van nominatief naamval, dan verschillen taalgebruikers kennelijk op het punt van wat er vervolgens naar die positie verplaatst mag worden. Voor sommigen mag het indirect object er belanden als er geen direct object is dat naamval nodig heeft, voor sommigen is die verplaatsing in dat geval zelfs verplicht, voor sommigen juist uitgesloten. Voor die laatste groep taalgebruikers blijft de subjectpositie leeg.

Afbeelding van Rudy and Peter Skitterians via Pixabay