“Gaan jullie allemaal weg!” en andere gebiedende wijzen die wat extra aandacht verdienen

Door Henk Wolf

De Nederlandse gebiedende wijs is, net als de aantonende wijs, een categorie van werkwoordvormen met een eigen vorm en functie. Net als regelmatige vormen van de aantonende wijs, worden ze op basis van een eigen gebiedendewijsstam gevormd. Anders dan vormen van de aantonende wijs staan ze altijd helemaal vooraan in de zin. De meest typerende gebruikswijze ervan is in zinnen die worden gebruikt om de hoorder(s) of lezer(s) ergens toe te bewegen.

De Algemene Nederlandse Spraakkunst schrijft dat het Nederlands twee gebiedendewijsvormen heeft: een enkelvoudige, die uit de gebiedendewijsstam bestaat, en een meervoudige, met -t achter die stam. Voorbeeldjes zijn:

  • Loop nou toch door!
  • Neemt u in acht!

Die laatste is eerder heel formeel dan exclusief meervoudig, maar alla. Aparter is dat de ANS in de gepresenteerde gebiedendewijsparadigma’s geen gewag maakt van de veel gebruikelijkere en duidelijk meervoudige gebiedende wijzen als:

  • Wezen jullie toch eens stil!

Taalportaal, die andere grote internetgrammatica van het Nederlands, noemt dit soort meervoudige gebiedende wijzen wel, maar zegt erbij dat het wat gekke gevallen zijn, omdat ze nooit een echt bevel uitdrukken, maar alleen worden gebruikt voor minder dringende taalhandelingen, zoals adviezen en waarschuwingen. Je kunt dat ook zien doordat ze altijd worden begeleid door modale woordjes zoals toch eens, die de scherpe, bevelende kantjes van zo’n gebiedendewijszin af halen.

Is een echt bevel met zo’n meervoudsgebiedendewijs uitgesloten? Niet honderd procent. De onderstaande zin lijkt me prima als echt bevel te interpreteren:

  • Gaan jullie allemaal weg!

Met een jij-vorm, een u-vorm en een jullie-vorm hebben we zo al een aardig paradigma. Kunnen we dat nog verder aanvullen? Ik denk dat we – in elk geval marginaal – ook nog een derde persoon enkelvoud in het Nederlands hebben. Een paar internetvoorbeelden:

  • Kom iedereen maar met je input!
  • Wees iedereen maar mega trots op onze club!
  • Laat Thierry gewoon zijn overwinningsspeech doen en ga iedereen zich volwassen gedragen i.p.v. een politicus op zijn woorden pakken!

Natuurlijk is er in die zinnen sprake van een perspectiefwisseling, waarbij de toegesprokenen (tweede personen) indirect worden aangesproken (door de keuze van een derdepersoonsonderwerp), en in het eerste geval schemert dat tweedepersonige nog wat door in het bezittelijke voornaamwoord je, maar in het tweede voorbeeld is er naar de vorm van de zin al niets tweedepersonigs meer over – iedereen is een voornaamwoord dat derdepersoonsvormen bij zich krijgt. In de derde zin is zich nog eens een extra bewijs voor het derdepersoonskarakter van het onderwerp.

Derde persoon dus. Tweede hadden we natuurlijk al genoemd. Is er ook nog een eerste persoon te vinden? Het was even zoeken, maar op internet vond ik uiteindelijk het volgende dialoogje:

  • – Robert, ga je schamen!
    – Ga me schamen? Voor wat? […]

In de antwoordbeurt van dat dialoogje wordt volgens mij het gebiedende ga uit de eerste beurt herhaald,  maar dan uit het perspectief van de spreker, waarbij de eerstepersoonsvorm me bij het verplicht wederkerige hoofdwerkwoord zich schamen laat zien dat er sprake is van een eerste persoon.

In het meervoud komt die eerstepersoonse gebiedende wijs ook voor. In Vlaamse kranten is een paar keer de volgende oproep te vinden:

  • Wezen we ons zelf!

Niet alleen de grote grammatica’s slaan deze vormen over. Dat geldt ook voor didactische websites, zoals de mooie site van de Taalprof en die van Onze Taal. Op basis van hun relatieve zeldzaamheid in het taalgebruik is dat waarschijnlijk best te rechtvaardigen, maar voor het inzicht dat de gebiedende wijs meer is dan een los woordje, dat ze net als de aantonende wijs naar de vorm en de functie deel uitmaakt van een systeem, zou het niet zo verkeerd zijn om deze wijs dezelfde paradigmatische beschrijving te gunnen als de aantonende.