Waarom betekent ‘verwijderen’ niet ‘wijder maken’?

Door Henk Wolf

Is een middeltje dat aderen en slagaderen wijder maakt, een vaatverwijderaar? In de Trouw van vandaag bespreekt Ton den Boon die vraag. Hij beschrijft dat die benaming veel voorkomt en dat die niet is afgeleid van verwijden, maar van verwijderen, dat we vandaag de dag alleen kennen in de betekenis ‘weghalen’.

Dat verwijderaar van verwijderen is afgeleid, is plausibel, maar waarom zou verwijderen eigenlijk niet ‘wijder maken’ kunnen betekenen? We gebruiken immers wel vaker de vergrotende trap van bijvoeglijke naamwoorden om er met het voorvoegsel ver- een werkwoord van te maken. Denk aan: verbeteren, verminderen, verslechteren, verergeren.

Je zou daarom zeggen dat verwijderen in de betekenis ‘wijder maken’ mogelijk zou moeten zijn. Dat sprekers van het Nederlands er toch bezwaar tegen lijken te voelen, kan weleens komen doordat we onbewust een hekel hebben aan de vorming van woorden waarvoor we al een gebruikelijk woord in onze woordenschat hebben zitten: het bestaan van liep blokkeert bijvoorbeeld de vorming van een regelmatig loopte, het bestaan van dief blokkeert de vorming van steler en het bestaan van schrijfster blokkeert de vorming van schrijveres. Zo zou het bestaan van verwijden voor ‘wijder maken’ de vorming van verwijderen in die betekenis ook weleens kunnen blokkeren.

Je zou nog kunnen tegenwerpen dat zo’n blokkade vreemd is, omdat ‘wijd maken’ iets anders is dan ‘wijder maken’: je kunt alleen iets wijd maken wat dat nog niet is, maar je kunt ook wijde dingen wijder maken. De vraag is alleen of dat verschil tussen stellende en vergrotende trap meegenomen wordt in de afleidingen. Volgens mij kun je ook zaken die al groot zijn vergroten, ook zaken die al zwak zijn verzwakken. Dat de door het bijvoeglijk naamwoord uitgedrukte eigenschap al aanwezig was, drukken we zonodig uit met een bijwoord, zoals in sterker vergroten of verder verzwakken.

Het kan ook zijn dat verbeteren en zo relikten zijn en dat we in het moderne Nederlands de mogelijkheid zijn kwijtgeraakt om met ver- een werkwoord van een vergrotende trap af te leiden. Een heel voorzichtig aanzetje tot een aanwijzing daarvoor zou kunnen zijn dat er een klein handjevol voorkomens van vercoolen en verwappied op internet te vinden is, terwijl vercooleren en verwappiërd niet voorkomen.

Verwijderen is nu niet gebruikelijk in de betekenis ‘wijder maken’ en het is blijkbaar ook niet opnieuw te vormen uit het woord wijder. Toch is het in de geschiedenis van het Nederlands niet helemaal onbekend. Het Woordenboek der Nederlandsche Taal noemt het wel en geeft tal van voorbeelden uit de zeventiende, achttiende en negentiende eeuw. Zo komt in een tekst uit 1649 iemand in nog grotere problemen doordat ie een scheur verwijdert, verwijderen zich in een tekst uit 1670 twee stromen tot een meer en wordt er in 1732 een rok van een jonge kamenier verwydert, zodat ze er netter uitziet.

Ook het nu gebruikelijke verwijderen in de zin van ‘weghalen’ is uit de vergrotende trap wijder ontstaan, maar dan met wijd in de betekenis ‘ver weg’, die we nu nog kennen van het Duitse weit en het Groningse wied. Oorspronkelijk betekende verwijderen ‘verder weg maken’.

Afbeelding:
Christina Victoria Craft (Unsplash)