Vermakelijk bio- en bibliografisch toetsenbord: zoeken op internet

Door Roland de Bonth

In december 2017 won Schrijverskabinet.nl de Gerrit Komrij-prijs, omdat die website er dat jaar het best in geslaagd was de oudere letterkunde onder de aandacht van een groter publiek te brengen. Het Schrijverskabinet is ingericht rondom een achttiende-eeuwse verzameling auteursportretten: het Panpoëticon Batavûm. Van een groot aantal dichters en dichteressen van wie ooit een portret deel heeft uitgemaakt van die collectie, is op Schrijverskabinet inmiddels een beknopte biografie opgenomen in de rubriek ‘Uit de kast’. Toch zijn er nog tal van auteurs die wachten op een artikel. Hier kun je zien wie dat zijn.

Simon Doekes

Ik heb een zwak voor minder bekende en goeddeels vergeten dichters, zoals Simon Doekes. Zijn naam ben ik tegengekomen toen ik voor het Schrijverskabinet een bijdrage aan het voorbereiden was over predikant-rector Gerard Outhof. Voor ten minste twee van Outhofs werken heeft Simon Doekes een drempeldicht geschreven. Wie was die Simon Doekes en waarom heeft juist hij een plaats weten te verwerven in het Panpoëticon Batavûm? Om daarachter te komen zul je je moeten verdiepen in het leven en werk van een schrijver. 

Hoe sprokkel je nu bio- en bibliografische gegevens van mindere goden bij elkaar? Tijdens mijn studietijd (eind jaren tachtig van de vorige eeuw) maakte ik daarvoor dankbaar gebruik van het Vermakelijk bibliografisch ganzenbord, samengesteld door A.M.J. van Buuren, W.P. Gerritsen en A.N. Paasman (5e druk; Groningen, 1983), dat later onder de naam BIZON (BIbliografisch ZOekprogramma Nederlandse letterkunde) ook in gedigitaliseerde vorm beschikbaar kwam. Geïnspireerd door ‘het ganzenbord’ schreef ik inmiddels meer dan 25 jaar geleden voor het tijdschrift Trefwoord een artikel met aanwijzingen voor het verrichten van onderzoek naar 18e-eeuwse taalkundigen (zie hier). In de tussentijd is er veel veranderd. Internet heeft ervoor gezorgd dat talrijke bronnen gedigitaliseerd zijn en dat maakt onderzoek vanuit huis- of studeerkamer mogelijk.  

Met deze bijdrage wil ik aan de hand van de casus-Simon Doekes laten zien hoe je op een min of meer systematische wijze bio- en bibliografische informatie over een historisch persoon kunt vergaren. Het kan zijn dat ik belangrijke bronnen over het hoofd gezien heb. Aarzel dan niet die hieronder in het opmerkingenveld te vermelden, zodat ook andere onderzoekers hier hun voordeel mee kunnen doen.  

Stap 1 Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren

Voor onderzoek naar Nederlandse en Vlaamse schrijvers kun je niet om de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren (DBNL) heen. Hier begin ik dus mijn onderzoek. Bovenaan op de openingspagina van deze website kun je zoeken naar auteurs, titels en in teksten. Als resultaat van de zoekopdracht ‘Simon Doekes’ vind ik een auteurspagina (Auteurs) en een overzicht met titels van zes teksten waarin Simon Doekes genoemd wordt (In teksten). Onder aan de pagina staat ook nog een link naar Meer resultaten.  

Auteurs

Omdat we graag systematisch te werk gaan, kiezen we eerst voor Auteurs. Daar treffen we vier biografieën over Simon Doekes aan. Drie van deze naslagwerken dateren uit de negentiende eeuw; één is er afkomstig uit het midden van de vorige eeuw. (We lezen verder dat op dit moment van en over Simon Doekes nog geen titels beschikbaar zijn in de DBNL.)  

Wat komen we over Simon Doekes te weten uit deze vier biografische woordenboeken? Dat blijkt niet bijster veel te zijn. De verstrekte biografische gegevens zijn zeer beperkt. We lezen dat hij op 18 maart 1672 is geboren in het Noord-Duitse Emden en dat hij later in Amsterdam burgerrecht heeft verkregen. Ook bibliografisch gezien is de oogst schraal. Hij schreef op 76-jarige leeftijd het gedicht Eeuwgetyde der Nederlandsche Vryheid (1748) om de exact 100 jaar tevoren gesloten Vrede van Munster te gedenken. Eén bron vermeldt ook nog dat hij in 1738 de Gedichten van Petrus Scriverius uitgaf.

In teksten

De bronnen die hier worden genoemd bestaan voor het grootste deel uit de biografieën die we ook al op de auteurspagina aantroffen. Van de vijf verschillende genoemde titels zijn we alleen het Repertorium van geschiedschrijvers in Nederland 1500-1800 nog niet eerder tegengekomen. Afgezien van een vollediger titelbeschrijving van Doekes’ uitgave van Scriverius’ poëzie, levert het ons weinig nieuwe informatie op. 

Hierboven is al gezegd dat je met de zoekopdracht Simon Doekes op de openingspagina van de DBNL ook de mogelijkheid hebt om ‘Meer resultaten’ te bekijken. En daarom gaan we – via een knop onder aan de pagina – een kijkje nemen bij  

Meer resultaten

Het voordeel van de knop ‘Meer resultaten’ is dat deze niet alleen titels opsomt maar ook beknopt de citaten weergeeft waarin onze zoektermen voorkomen. De meeste werken kennen we al uit onze naspeuringen tot nu toe, maar er blijken ook interessante nieuwe studies te vinden te zijn, zoals het Franstalige Fénelon en Hollande (1928) van Henri Gérard Martin. Dit boek leert ons dat Simon Doekes het drempeldicht De Lof der Poëzy heeft geschreven voor Sybrand Feitama’s Telemachus (1733), een vertaling van Fénelons Les aventures de Télémaque.

Stap 2: Biografisch portaal van Nederland

Het verdient aanbeveling – zeker als het niet speciaal om taal- of letterkundigen gaat – ook het Biografisch portaal van Nederland te raadplegen. Dit portaal herbergt oude biografische woordenboeken als het Nieuw Nederlands Biografisch Woordenboek (NNBW), maar ook nieuwe als het Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland (DVN). Hier kun je “wetenschappelijk verantwoorde informatie vinden over kopstukken en andere opzienbarende figuren uit de Nederlandse geschiedenis, van het vroegste verleden tot nu”. Omdat de website – net als de DBNL – voortdurend wordt aangevuld met informatie en beeldmateriaal, is het verstandig geregeld te kijken of er nieuwe bronnen zijn toegevoegd. 

In het geval van Simon Doekes levert het geen nieuwe bronnen op. Sterker nog, bij de meeste bronnen wordt expliciet verwezen naar de DBNL. Het enige werk waarvoor dat niet geldt, is het Biographisch Woordenboek der Nederlanden van Van der Aa (dat overigens ook op de DBNL te vinden is).

Stap 3: Koninklijke Bibliotheek in Den Haag

Tegen het advies van de Koninklijke Bibliotheek in – “Begin uw onderzoek in onze collecties’’ lezen we met grote letters op de openingspagina – brengen we nu pas een virtueel bezoek aan deze bibliotheek. Wanneer je in de zoekbalk Simon Doekes intikt, verschijnt automatisch een dropdownmenu met zes keuzemogelijkheden (KB-catalogus, Delpher, Het Geheugen van Nederland, WorldCat Discovery, Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren, KB Website) en een verwijzing naar andere digitale bronnen. Ik bespreek ze hieronder.

Stap 3a: KB-catalogus

Omdat we een zo compleet mogelijk overzicht willen krijgen van het werk van Simon Doekes, starten we onze zoektocht in de KB-catalogus. Als we daar binnen de categorie ‘auteur, medewerker’ zoeken op ‘Doekes, Simon’ levert dat 10 titels op, die zeer uitgebreid – en volgens de regels van de bibliografische kunst – worden beschreven. Deze KB-catalogus bevat namelijk ook titels uit de Short-Title Catalogus Nederland (STCN), de retrospectieve nationale bibliografie van Nederland voor de periode 1540-1800. Een extra service van de KB-catalogus is dat een icoontje achter de titel aangeeft dat er een link naar de volledige tekst beschikbaar is, meestal op Google Books. (Zie voor een optimaal gebruik van de zoekmogelijkheden de altijd stiefmoederlijk behandelde help-functie.)

Wat leveren die resultaten aan gegevens op? Niet minder dan vijf nieuwe titels: een door Simon Doekes verzorgde uitgave van de poëzie van Claas Bruin en vier (gelegenheids)gedichten. 

Stap 3b: Delpher

Het loont zeker ook de moeite om de 100 miljoen kranten, boeken en tijdschriften van Delpher te doorzoeken. Vooral de advertenties die te vinden zijn in de historische krantendatabase leveren vaak interessante gegevens over te verschijnen of (net) verschenen boeken: wie heeft ze geschreven, waar zijn ze uitgegeven, waar zijn ze te verkrijgen, wat kosten ze. Omdat lang niet alle scans in Delpher manueel gecorrigeerd zijn, is het aan te bevelen verschillende zoekopdrachten (dit boekje van Ewoud Sanders kan daarbij goede diensten bewijzen) uit te voeren: “Simon Doekes” of “Simon” and “Doekes” (in uitgebreid zoeken) geven niet de gewenste resultaten, maar met de zoekterm “Doekes” – en soort bericht “Advertentie” – vinden we in de Leydse Courant van 28 augustus 1744 het volgende:

Drie weken later – op 21 september 1744 – wordt in dezelfde krant opnieuw geadverteerd voor Doekes’ geschrift. 

Stap 3c: Het Geheugen van Nederland (& RKD)

Deze beeldbank met collecties van bijna honderd instellingen levert geen treffers op voor Simon Doekes. Een van die instellingen is het Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie (RKD) in Den Haag. Voor Het Geheugen heeft het RKD afbeeldingen ter beschikking gesteld die te vinden zijn via RKDimages. Op de website rkd.nl zijn echter nog veel meer interessante databases te vinden voor onderzoek. Zo leverde de zoekterm Doekes in RKDexcerpts de volgende, interessante treffer op: 

Stap 3d: WorldCat Discovery

Via de zoekbron WorldCat Discovery zoek je niet alleen in de KB-collecties maar ook in andere bibliotheken uit binnen- en buitenland; de naam zegt het al. Omdat de zoekopdracht Doekes 1636 resultaten opleverde en Simon Doekes toch nog 72 treffers, gebruikte ik publicatiejaar als filter. Daarbij koos ik voor de ruime periode 1650-1799. Het was de moeite waard om ook hier te kijken, want met de zoekterm ‘’Simon Doekes” leverde dat een titel op over de watervloed op Eerste Kerstdag 1717 (zie Doekes 1718 in de bibliografie aan het eind van deze bijdrage). 

Onder de resultaten komen we bij nummer 15 ook een onbekend huwelijksgedicht tegen (“Ter bruylofte van den heere, de heer, Jacob de Bruyn … en jonckvrouw Johanna van Neerkassel: in den echten staat vereenigt den 29 van Louwmaand 1719”). In de beknopte beschrijving bij dit werk ontbreekt de naam Simon Doekes, maar uit de uitgebreide titelbeschrijving blijkt dat het hier gaat om een verzameling gelegenheidsgedichten met onder andere Simon Doekes’ lijkdicht over zijn oom Jan Claus uit 1729.

Interessant is de vondst van een inscriptie in het Album Amicorum van Jacob Michielsz. Elias (1698-1750), dat bewaard wordt in de Universiteitsbibliotheek Leiden (BPL 1529). Gezien de dateringen van de andere bijdragen in dit vriendenboek kan Doekes’ tekst omstreeks 1746 worden gedateerd.  

Worldcat is de grootste bibliografische databank ter wereld, waaraan meer dan 72.000 bibliotheken uit meer dan 90 landen samenwerken aan één gemeenschappelijke online catalogus. Daaruit vloeide onder andere Virtual International Authority File (VIAF) voort. Het is een internationale, online dienst waarmee persoonsnamen van auteurs gekoppeld worden. Hiervoor zijn thesaurusbestanden uit catalogi van de deelnemende bibliotheken gebruikt. Zie voor meer uitleg over VIAF hier

Stap 3e: Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren 

Met de DBNL zijn wij onze speurtocht enkele pagina’s geleden begonnen, dus we gaan snel verder naar:

Stap 3f: KB Website 

De zoekopdrachten “Doekes” en “Simon Doekes” leveren op de KB Website geen resultaten op. 

Digitale bronnen

Hebben de zes door de KB voorgestelde zoekbronnen 3a-3f niet het gewenste resultaat opgeleverd, dan is er zeker geen man overboord. De KB heeft een selectie gemaakt van 266 bronnen met databanken, catalogi en websites. Je kunt filteren op thema, type bron en beschikbaarheid. Sommige bronnen zijn vrij beschikbaar (95), andere alleen toegankelijk voor leden van de KB (163) en voor een enkele bron moet je naar de leeszaal van de KB in Den Haag (7). Ik zou iedereen willen adviseren lid te worden van de KB: voor slechts 15 euro heb je een heel jaar online toegang. 

Het loont de moeite om die lijst in alle rust eens door te nemen. Misschien kom je bronnen tegen die je niet kent of waar je even niet aan gedacht had. Een nuttige bron voor ons onderzoek is bijvoorbeeld de catalogus Gelegenheidsgedichten tot 1800 in Nederland. En wat blijkt: Simon Doekes heeft er verschillende geschreven. Zes gedichten uit deze catalogus waren op basis van onze eerdere onderzoekingen nog niet bekend, zoals het gedicht dat Doekes geschreven heeft na de verkiezing van Ferdinand van Collen tot burgemeester van Amsterdam, en vijf andere die opgenomen zijn in verzamelbundels van gelegenheidsgedichten.

Stap 4: Google Scholar

Google Scholar brengt ons via de zoekterm “Simon Doekes” bij het boek Gerardus Outhofs van alle hooge watervloeden, in meest alle plaatsen van Europa uit 1720. Het is gedrukt in het Noord-Duitse Emden, voor Jan van Heekeren, ‘’Boekverkooper op de Harlemmer Dyck tot Amsterdam”. Omdat in het resultatenoverzicht de naam Simon Doekes ontbreekt, nemen we een kijkje in het boek zelf dat via Google Books raadpleegbaar is. Dan blijkt dat het boek een verjaarsgedicht bevat dat Simon Doekes twee jaar eerder voor Outhof had geschreven. 

Google Scholar levert ook een artikel op van Lotte Jensen, waarin zij aan de hand van drie gedenkbundels over de Vrede van Munster (1648) onderzoekt hoe rond 1748 het orangisme in de Nederlanden vorm krijgt. Zij citeert daarbij uit een gedicht van Simon Doekes dat in een van die drie bundels voorkomt. Nader onderzoek wijst uit dat het hier gaat om het gedicht dat Frederiks & Van den Branden in hun Biographisch woordenboek der Noord- en Zuidnederlandsche letterkunde (1888-1891) ‘Eeuwgetyde der Nederlandsche Vryheid’ noemen. Dat is niet juist: die titel is te vinden als Franse titelpagina in de bundel Dichtkunstig gedenkteeken, met daarin op de bladzijden 41-62 een gedicht van Simon Doekes. 

Het voordeel van Google Scholar is dat je jezelf niet hoeft aan te melden. Als je er geen bezwaar tegen hebt om contactgegevens te delen, dan is het aan te bevelen ook te kijken op Academia.edu of ResearchGate. 

Stap 5: Google

Google is een krachtige zoekmachine waarmee een gigantische hoeveelheid websites kan worden doorzocht. Leerlingen van middelbare scholen tikken vaak een vraag in als ze iets willen opzoeken, zoals “Welke boeken schreef Simon Doekes?”. Het knappe van Google is dat deze vraag enkele bruikbare resultaten oplevert. Toch bieden slimme zoekopdrachten vooralsnog betere resultaten. Bij de tabbladen Instellingen en Tools kun je gerichter zoeken en vervolgens je zoekresultaten verfijnen. 

Zo ontdekte ik de prachtige, door de UvA opgezette website Ecartico. Linking Cultural industries in the early modern Low Countries, ca. 1475 – ca. 1725, waarin een grote verzameling van biografische data te vinden is over schilders, graveurs, drukkers, boekverkopers, goud- en zilversmeden en andere personen die in de zestiende en zeventiende eeuw in de Nederlanden deel uitmaakten van het culturele leven. In de referenties vinden we verwijzingen naar externe biografische bronnen (waaronder hierboven genoemde bronnen als DBNL en Biografisch portaal van Nederland), naar primaire bronnen (Stadsarchief Amsterdam) en secundaire bronnen.  

Ook Simon Doekes is te vinden op Ecartico. We leren dat hij geboren is in Emden op 18 maart 1672 – dat wisten we al – en begraven is in Amsterdam op 15 februari 1755 – dat wisten we nog niet. Hij is getrouwd met Elisabeth Lulofs (?-1757) en woonde van 1725-1755 in Amsterdam. Ecartico biedt de mogelijkheid om het netwerk van Simon Doekes te visualiseren met behulp van de knop ‘Show three step network of all documented relations’. In de zoekbalk eindigt de url van deze link op ‘level=3’. Wanneer dit handmatig wordt aangepast naar bijvoorbeeld ‘level=7” wordt het netwerk vele malen groter maar door het grote aantal namen helaas wel iets onoverzichtelijker.

Stap 6: genealogische bronnen

In Nederland – en daarbuiten – zijn talrijke mensen bezig met het uitzoeken van hun stamboom, zij willen alles weten over hun voorouders. Een belangrijke informatiebron daarbij is de burgerlijke stand en vóór de invoering daarvan in 1811 zijn dat de doop-, trouw- en begrafenisboeken van de kerkelijke gemeenschappen. Ook onderzoekers – die vaak geen familierelatie hebben tot een bepaalde historische persoon – kunnen gebruikmaken van de mogelijkheden die tegenwoordig online worden geboden. Ik licht er één uit: openarch.nl

Openarch.nl biedt de mogelijkheid om met één zoekopdracht de genealogische gegevens van tal van Nederlandse en Belgische archieven te doorzoeken. Daarbij worden automatisch gelinkte akten en aanvullende informatie over personen en context toegevoegd en beschikbaar gemaakt voor onderzoekers.  

Via uitgebreid zoeken heb ik in akten uit de periode 1670-1800 gezocht naar de naam Simon Doekes. Dit resulteert in twaalf zoekresultaten. Een behapbaar aantal, waardoor ik het niet nodig vond de zoekopdracht met filters te verfijnen. Het napluizen van de gelinkte scans van de originele archiefstukken levert een paar biografische snippers op. 

Zo komen we te weten dat dominee Gijsbert Ostens op 2 oktober 1721 “op sijne belijdenis Simon Doekes, koopman tot Emden Out 49 Jaren” heeft gedoopt (zie hier). Verder lezen we dat op 4 december 1725, dinsdagavond om 18.00 uur, Simon Doekes, “ziek”, en zijn vrouw Elisabeth Lulofs, “gezond van lichaem”, bij notaris Jan Ardinois hun testament vastleggen (zie hier). Een paar weken later – op 30 december 1725 – laat Simon Doekes notarieel vastleggen dat hij de huur voor zijn huis in Amsterdam per 1 mei 1726 wil stopzetten (zie hier). De notariële archieven tonen ons ook dat Simon Doekes, “wonende aen de noordzyde van de Oude Kerk” op 5 januari 1726 voor notaris Ardinois verscheen om de verkoop van zijn “huys en erve genaemd de benoude wereld met desselfs Tuyn, pakhuys molterye en beyde kamers ten noorden van dezelve gelegen tot Embden” voor 1000 guldens vast te leggen (zie hier).

Wereldschokkend zijn deze vondsten niet, maar ze helpen ons wel om een iets beter beeld te krijgen van Simon Doekes. 

Naast openarch.nl zou ik ook de website van CBG/Centrum voor familiegeschiedenis van harte willen aanbevelen. Via de knop WieWasWie (in het scherm uitgebreid zoeken) komen we met deze zoekopdracht terecht bij digitaal ontsloten historische documenten over Simon Doekes uit verschillende archieven.

Ook zoeken op personen via archieven.nl zou extra informatie kunnen opleveren. Voor Simon Doekes leverde het drie treffers op.   

Stap 7: vriendschapsrelaties

Als je eenmaal het nodige biografisch en bibliografisch materiaal bijeengebracht hebt, kan het de moeite waard zijn vriendschapsrelaties onder de loep te nemen, bijvoorbeeld door op zoek te gaan naar overgeleverde correspondentie of naar opdrachten en drempeldichten in boeken. Het gevisualiseerde netwerk van Ecartico kan daarbij behulpzaam zijn. Zo woonde Simon Doekes in Emden toen Gerard Outhof daar predikant was. We hadden al ontdekt dat Doekes een drempeldicht heeft geschreven voor Outhof. Zou hij dat wellicht ook bij andere werken hebben gedaan? Dat bleek inderdaad het geval te zijn. 

De naam van Simon Doekes duikt ook geregeld op in bundels van gelegenheidsgedichten waarin ook bijdrages van Pieter Langendijk te vinden zijn. Behoorden zij tot dezelfde kennissen- of vriendenkring? Ook hier is het geraden de relatie tussen beide mannen uit te zoeken. Via de dissertatie van Kees Smit over Pieter Langendijk leverde dat een nog onbekend lofdicht op, uit 1752.

Tot slot

Waarom besteedt iemand zoveel tijd en moeite om gegevens over het leven en werk van een lang verleden minor poet bijeen te brengen? Ten eerste is het bevredigend om op internet te zoeken en vervolgens beloond te worden met de grote en kleine vondsten. Ten tweede is het interessant uit te vogelen van welk netwerk iemand deel uitmaakte. Het is bijvoorbeeld aannemelijk dat Simon Doekes Pieter Langendijk heeft gekend: Jan Claus was Doekes’ oom en Langendijks voogd. Hebben zij met elkaar gesproken? Hebben zij elkaars gedichten gelezen of beoordeeld? En waarom werd Doekes opgenomen in het Panpoëticon Batavûm? Bestond er indertijd grote waardering voor zijn dichterlijk werk? Of werd hij hooggeacht door zijn uitgave van de gedichten van Petrus Scriverius of die van Claas Bruin? Had hij de juiste connecties of invloedrijke vrienden? 

Om antwoord te krijgen op de bovenstaande vragen is meer onderzoek nodig. Mij ging het hier echter niet om die literair-historische vragen, ik wilde vooral laten zien dat het loont gericht – volgens een stappenplan – op zoek te gaan naar bio- en bibliografische gegevens. Internet bevat een schat aan informatie maar die gegevens zijn nog lang niet allemaal met elkaar verbonden. Door digitalisering en koppeling van data zullen binnenkort ongetwijfeld meer onderzoeksgegevens ter beschikking komen. De door mij gebruikte methode pretendeert niet volledig te zijn – aanmerkingen en suggesties zijn welkom – maar kan beginnende onderzoekers hopelijk wel op weg helpen. 

Met dank aan Lieke van Deinsen, Judith Brouwer en Olga van Marion voor hun aanvullingen en opmerkingen op een eerdere versie van dit stuk. 

Afbeelding: kaart van Johann Baptist Homann met de overstroomde gebieden van de Kerstvloed uit 1717, waarover Simon Doekes in 1718 publiceerde [bron: Wikimedia Commons]

Bibliografie van het werk van Simon Doekes

De hierboven beschreven zoektocht naar het leven en het werk van Simon Doekes heeft geresulteerd in de onderstaande lijst met gedichten en boeken. Veel van deze titels zijn terug te vinden via Google Books. Een link naar deze werken zelf of naar plaatsen waar er nadere informatie over te vinden is, heb ik daarbij opgenomen.