Taal voor de rechter

Door Marc van Oostendorp

Heeft een taalkundige expertise waar iemand wat aan heeft in wat wel de ‘echte’ wereld wordt genoemd? Soms wordt die suggestie gewekt omdat er ineens een advocatenkantoor belt en dat is dan altijd strelend. Maar het is ook gevaarlijk.

Als ik zo’n vraag krijg, gaat het meestal over merkenrecht. Er was onlangs een kwestie waarbij een fabrikant van een frisdrank (laten we zeggen Lekker!) klaagde dat er een andere fabrikant met een frisdrank Lodder was gekomen. Dat was volgens Lekker een inbreuk op het merkenrecht, want die namen leken te veel op elkaar.

Advocaat

Ik werd gebeld door de advocaat van een van de twee partijen. Wat heeft de taalkunde daarover te zeggen. Omdat ik een onafhankelijk rapport mocht schrijven waarin ik geen rekening hoefde te houden met het belang van de klant van de advocaat nam ik de opdracht aan voor het Meertens Instituut.

Ik schreef een rapport van een paar pagina’s waarin ik uiteenzette hoe je twee woorden met elkaar kunt vergelijken op een taalkundige manier. In essentie is dat uiteindelijk niet veel meer dan klanken tellen: om van lekker naar lodder te komen, moet je een klinker veranderen en een medeklinker. Lekker is een bijvoeglijk naamwoord en lodder een zelfstandig naamwoord en misschien heeft dat een heel klein beetje invloed op de uitspraak, maar heel groot is dat dan niet.

Nu, en dat dan met verwijzingen naar literatuur en Levenshtein-afstanden en fonetische metingen. Ik vroeg me af wat iemand in die rechtszaak eraan had, want er was geen duidelijke conclusie aan te verbinden, maar de advocaat leek tevreden.

Lopen of rijden

Na een paar weken kwam hij met een ander rapport, geschreven door een heel bekende en vooraanstaande Nederlandse emeritus-collega. Die had min of meer hetzelfde gedaan, behalve dat hij een conclusie had getrokken: de overeenkomsten tussen de twee woorden waren ‘aanzienlijk’.

Hij had zijn rapport dus geschreven voor de klagende partij.

Er was geen enkele wetenschappelijke basis voor dat ‘aanzienlijk’. Je kunt proberen het verschil te kwantificeren (je moet twee van de vijf klanken veranderen, dus de ‘afstand’ tussen de twee woorden is 2/5), maar er valt niet te zeggen of dat veel is of niet. We kunnen objectief meten wat de afstand is tussen Amsterdam en Nijmegen, maar daarmee hebben we nog niet gezegd dat die afstand ‘aanzienlijk’ is. Dat hangt er maar vanaf of je wilt lopen of rijden.

Beroemd

En zo is er geen objectieve taalkundige manier om te zeggen: de overeenkomsten of verschillen tussen lekker en lodder zijn aanzienlijk. In een luidruchtige kroeg hoor je het verschil niet, maar in een heel erg luidruchtige kroeg hoor je ook het verschil niet tussen Fanta en Spa rood. Je zou het beste waarschijnlijk een experiment kunnen doen in zo’n kroeg, maar ook dan kan de taalkundige niet zeggen hoeveel mensen elkaar eigenlijk mogen misverstaan. Je zou dan eigenlijk toegang moeten hebben tot de jurisprudentie (welke merknamen werden eerder als gelijkluidend beschouwd door de rechter), maar mijn beroemde collega en ik hebben die allebei niet.

Zo kon ik toch nog nuttig worden voor mijn advocaat, namelijk door erop te wijzen dat in mijn ogen de collega, hoe beroemd ook, zich had vergaloppeerd door zijn wetenschappelijke status te verbinden aan dat subjectieve oordeel.

Dat laatste zit mij ook echt dwars. Zou het oordeel van mijn collega dezelfde zijn geweest als hij niet voor Lekker maar voor Lodder een rapport had geschreven? Ik begrijp de verleiding – eindelijk doen al je tellingen en metingen ertoe in de grote wereld – maar daardoor laat je je toch niet zo meeslepen?

Ik heb de namen van de dranken en een paar andere details veranderd.
Foto:
PxHere