Het leven een leescursus

De Multatulileescursus (slot)

Door Marc van Oostendorp

Literatuur is een gesprek. Wie een boek leest, kan dat boek niet alleen maar consumeren, je moet er van alles van jezelf in stoppen. Gevoelens. Beelden. Begrip. Ervaring. Zonder dat alles blijven de letters zwart. Een boek lezen, een boek écht lezen, betekent altijd praten met iemand anders. Een goed boek lezen betekent bovendien dat je nooit bent uitgepraat.

Voor mij is praten over een boek ook een belangrijk aspect van het lezen. Ik lees zelden een boek zonder erover met zoveel mogelijk mensen te praten. Dat is nog niet gemakkelijk, want soms lees ik een boek dat niemand anders in mijn omgeving wil lezen. Daarbij helpt het internet en daarbij helpt het idee van een leesclub, of zoals Multatuli en zijn tijdgenoten het noemden, een leescursus. Dat is ook wel een goede naam – je leert beter lezen door te praten over een boek, iemand anders blijkt altijd iets anders te lezen dan jij, en goed lezen is waarschijnlijk: zoveel mogelijk kanten van een tekst zien. Door met anderen over een boek te praten, kun je beter praten met het boek.

Multatuli had een hekel aan schrijven – hij vond het vreselijk moeilijk. Hij kreeg gaandeweg een hekel aan lezers – omdat ze niet lezen konden. Hij had natuurlijk gelijk: schrijven is veel lastiger dan veel schrijvers weten. Lezen, echt lezen, is zo moeilijk dat bijna niemand het kan. We moeten met zijn allen op leescursus.

De conversatie is een belangrijke vorm in Multatuli’s werk. In al zijn werk, en in heel veel van zijn brieven, zitten kortere of langere dialogen. In de fictie zijn het gesprekken tussen personages met een naam, in essays worden de gesprekken soms gevoerd door anonieme personen. Omdat fictie en essayistiek in elkaar overlopen is in veel werk ook niet helemaal duidelijk wie er nu eigenlijk aan het woord is.

En zelfs als er geen dialoogstreepjes staan, kun je veel werk nog lezen als een gesprek. Hij zei dat hij zelf schreef in tussenzinnen, hij onderbrak zichzelf voortdurend, als was hij in gesprek. Hij zag zich als een vat vol tegenstrijdigheden, dus hij had ook altijd iets interessants te bespreken.

Hij lokte bovendien ook vanaf het begin gesprekken uit tussen zijn lezers, al liepen die gesprekken, toegegeven, ook wel uit op geschreeuw. Zijn werk roept op de een of andere manier sterke emoties op, en het nodigt permanent uit tot tegenspraak. En bovendien waren al die klachten dat men zo slecht las er niet voor niets: hij wilde gelezen worden, hij wilde gehoord worden. Hij wilde contact – dat spat nog steeds van iedere pagina van de Volledige Werken af.

Multatuli was ook dol op het gesprek. Zijn gesprekspartners vonden hem soms nerveus, maar hij was ook levendig en geestig. In de laatste jaren van zijn leven, toen hij niets meer publiceerde en vaak ook klaagde over het schrijven van brieven, vroeg hij voortdurend mensen of ze niet langs wilden komen, logeren, en dan heel veel praten.

We leven in een lastige periode voor het gesprek. Degenen die met anderen leven, kunnen in ieder geval met hen nog spreken, maar voor veel anderen moet ieder gesprek op minstens anderhalve meter, en sowieso gebeuren heel veel gesprekken via het beeldscherm. Zoomen is misschien nog wel moeilijker dan lezen of schrijven – het moet allemaal in real time.

Ik denk dat er geen andere manier is om over Multatuli te schrijven dan als een gesprek – je kunt geen coherent beeld van hem geven, alles wat je over hem zegt moet de oppervlakte brengen. En in zekere zin geldt dat voor alle literatuur die de moeite waard is. En in zekere zin geldt dat voor het hele leven.

Enigszins tot mijn verbazing dachten veel lezers van de leescursus dat de deelnemers aan de leescursus fictief waren – dat het alleen ging om een vorm, maar in feite is zo ongeveer alles wat ik optekende feitelijk door iemand tegen mij gezegd. Het is waar dat we niet als een club bij elkaar kwamen, maar ik heb de afgelopen jaren met tal van mensen over allerlei aspecten van de Volledige Werken gesproken. Een reden om er nu mee te stoppen is dat het erop lijkt dat die gesprekken voorlopig niet gevoerd kunnen worden – via Zoom gaat dat toch niet zo goed.

Ik heb veel geleerd van mijn leescursus, maar ik sluit hem nu.

Dit is gebaseerd op aantekeningen die ik had gemaakt voor een lezing voor het Multatuli Genootschap in de Nieuwe Kerk in maart; het is er door corona niet van gekomen.
Afbeelding: Johan Braakensiek, Multatuli naar Millet: Een zaaier ging uit om te zaaien. Geheugen van Nederland.