Weg is de interesse in betekenis

Door Marc van Oostendorp

Wie denkt dat de ‘verengelsing’ van de universiteiten schuldig is aan het verdampen van de belangstelling voor de Nederlandse literatuur, zou een blik kunnen werpen in een gratis elektronische bijlage die het Amerikaanse universitaire blad The Chronicle Review onlangs online zette. Dat gaat over Amerika, en dus over opleidingen Engels, maar de problemen zijn er niet minder groot om. Ik zou zeggen: integendeel.

Veel artikelen beschrijven vooral de rampzalige gevolgen die de beweging weg van de literatuur op de campus heeft. Wie nu nog Engelse literatuur studeert, zelfs aan een van de prestigieuze universiteiten, weet eigenlijk zeker dat een vaste baan als docent of hoogleraar er niet meer in zit. Dat maakt de studie dus nóg minder aantrekkelijk voor toekomstige studenten, zodat er nóg minder banen zijn voor docenten en hoogleraren.

Anarchistisch

Nu kun je zeggen dat dit niet op zich het einde van de geesteswetenschappen (‘humanities’) hoeft te betekenen want die geesteswetenschappen hebben, zeker tot de Tweede Wereldoorlog, óók altijd buiten de muren van de academie gefloreerd. Alleen waren er voor veel mensen toen sowieso minder mogelijkheden om te studeren. Het feit dat juist in een tijd van overvloed en rijkdom en mogelijkheden voor velen om te gaan studeren, vrijwel niemand nog kiest voor de literatuur, geeft te denken.

Een van de beste bijdragen vind ik ‘Losing Faith in the Humanities’, waarin Simon During een parallel trekt tussen het verdwijnen van de humaniora en de secularisering. Waar in een eerdere golf de kerken leeg liepen, lopen nu de collegezalen voor Shakespeare, Melville en Beckett leeg. Weg is de interesse in betekenis. Er zijn ook verschillen (literatuur was altijd een verschijnsel voor de elite en tegelijkertijd anarchistischer, of zo je wilt kapitalistischer, georganiseerd), maar de overeenkomsten zijn inderdaad interessant.

Aandacht

Dat is op zich, behalve zorgelijk, ook eigenaardig. Je zou denken dat de zoektocht naar betekenis een typisch menselijke is, dat niemand er zonder kan, maar kennelijk zoekt men die liever elders. Niet in de studie, want die moet opleiden tot een baan, en in een baan zoekt men kennelijk liever een lease-auto dan de zin van het leven.

Hoe dan ook kunnen we uit de eerdere secularisering van de religie ook wel iets leren. Als reactie erop is in de kerken bijvoorbeeld een soort conservatisme ontstaan dat je her en der ook bij de letteren lijkt te zien, maar die misschien niet raadzaam zijn: angstvallig vasthouden aan een stabiele canon, angst voor alles wat nieuw is, een verstarring die waarschijnlijk uiteindelijk alleen maar meer mensen afschrikt.

Terwijl de geesteswetenschappen natuurlijk heel hard nodig zijn. Of in ieder geval: terwijl aandacht voor literatuur heel hard nodig is. Er is nog altijd geen beter venster op de geest, op het leven van anderen, dan het boek. Veel zaken die dat boek lijken te vervangen – zeg, het computerspel en de speelfilm, hebben op zijn minst als groot nadeel dat ze eigenlijk niet door één individu kunnen worden gemaakt. Je hebt teams nodig, en bedrijven die investeren, en dus allerlei belangen die voorkomen dat de totale eigenzinnigheid van de enkeling verloren gaat, samen met de ingewikkeldere gedachte en de aandacht.

Om zulke zaken te begrijpen moet je eigenlijk een geesteswetenschappelijke opleiding hebben. Die dus steeds minder mensen hebben. Prettig weekeinde!