Waarom is hij overleden?

Door Peter Nieuwenhuijsen

In de populaire rubriek Ikje – in het NRC-Handelsblad – schrijft de Ik op 21 januari 2020 over haar vijfjariige dochter: “Als ze me vraagt waarom hij is overleden,…” Ik vraag me af hoeveel lezers van de NRC bij deze zin even gefronst hebben. Voor mij is hij eigenlijk ongrammaticaal, maar ik weet dat talloze andere sprekers van het Nederlands er geen moeite mee hebben. 

Wat er aan de hand is, kan het volgende fragment illustreren; een gesprekje waarvan ik getuige was. 

Kees: En toen gooide die ober dat glas wijn over me heen
Lien: Waarom?

Zowel Kees als andere getuigen van dit gesprekje, zoals ik, werden door Liens vraag in verwarring gebracht.  Dacht Lien nu echt dat de ober opzettelijk een glas wijn over Kees had uitgestort? Na een korte aarzeling kwam men toch tot de conclusie: nee, dat kon het niet zijn; Lien bedoelde met ‘waarom’ natuurlijk ‘hoe kwam dat?’

Er spelen twee ambiguïteiten een rol in dit voorbeeld. Laten we eerst even stilstaan bij gooien. In de gewone betekenis van dit werkwoord heeft het betrekking op een menselijke handeling waar iemand doelbewust voor kiest: ‘Hij gooide het propje precies in de prullenmand’. Maar zeker in informeel taalgebruik is het heel normaal om gooien te gebruiken voor een onopzettelijke handeling: ‘Terwijl hij met de ene hand het zoutvat rechtop zette, gooide hij met de andere hand het glas om’. 

In de laatste voorbeeldzin is het zeer waarschijnlijk dat het om een ongelukje gaat. Bij de zin van Kees was dat ook een voor de hand liggende interpretatie. Hoe komt het dan dat door de vraag ‘waarom’ ineens een beeld naar boven komt van een woedende ober die een klant bestookt met een glas wijn?

Dat komt door de dubbelzinnigheid van waarom. Over waarom is Van Dale (14) helder: het betekent ‘met welke reden, met welk doel’. Wat Van Dale dus niet zegt, is dat het ook wordt gebruikt in de betekenis ‘door welke oorzaak’. Het verband met de dubbelzinnigheid van gooien is aldus uit te leggen: het ongelukje van de ober had een bepaalde oorzaak en gooien moest worden geïnterpreteerd als een onopzettelijke handeling, maar de primaire betekenis van waarom – met welke reden – stuurde de aanwezigen in de richting van een opzéttelijk gooien, een doelbewuste actie, waar de ober een reden voor moet hebben gehad. Geleidelijk drong echter tot hen door dat waarom door anderen, zoals blijkbaar Lien, ook wel met niet opzettelijk handelen wordt geassocieerd. 

Terug naar de vijfjarige die gevraagd zou hebben waarom meneer Aart (want die was het) was overleden. Als iemand komt te overlijden, is er sprake van een doodsoorzaak. Hoewel iemand reden kan zien om zichzelf het leven te benemen, zeggen we toch zelden of nooit dat die persoon besloot om te overlijden. De vraag waarom hij is overleden, vraagt dus naar een oorzaak en sommige mensen hebben er moeite mee dat dit met waarom gebeurt; Van Dale lijkt een van hen te zijn. Overigens gaat de aangehaalde zin als volgt verder: “… vertel ik dat het door een verkeersongeluk kwam.” De woordkeus (het kwam door) is nu geheel passend bij een oorzaak. 

Mijn indruk is dat het steeds normaler wordt dat met waarom naar een oorzaak wordt gevraagd:

  • Waarom verdween de poema uit Yellowstone? 
  • Onduidelijk is waarom de magnetische noordpool zich nu zo snel verplaatst
  • Waarom is dat meer zo blauw?

Aangenomen dat ‘de’ poema niet de keus heeft gemaakt te ‘verdwijnen’, vraagt de poema-zin naar een oorzaak. Nog duidelijker is dat de noordpool niet kiest om te verschuiven, of er een reden voor heeft of een doel mee nastreeft. Waarom vraagt hier naar een oorzaak. De vraag over het meer vond ik niet bij een mislukt schilderij, maar bij een foto van een echt bestaand meer: hoe komt dat meer zo blauw werd er bedoeld.

Zo schreef ook Marc van Oostendorp hier (Neerlandistiek, 13 februari 2019) over taalregels: “ooit heb je (die regels) ergens opgepikt.” Waarna hij twee vragen stelt: ‘Hoe? En waarom?’ De hoe-vraag is me duidelijk, maar met de vraag ‘waarom?’ heb ik moeite. 

Zo ook in de boektitel Waarom zijn er zoveel soorten van Menno Schilthuizen. Ik heb de neiging de titel te interpreteren als ‘wat is het doel, wat is de bedoeling geweest van degene die al die soorten heeft gemaakt?’ De auteur is echter evolutiebioloog en maakt gehakt van creationisme. Voor alle zekerheid: als deze voortreffelijke schrijver met waarom hetzelfde bedoelt als met hoe komt het dat, zal ik niet beweren dat dit ‘fout’ is, ook al kan het niet in míjn Nederlands. Het feit dat hij, evenals Marc van Oostendorp, wetenschap bedrijft en veelal in Engelstalige vakliteratuur de vraag naar verklaringen voor verschijnselen (‘Why?’) gesteld ziet worden, heeft er wel mee te maken. Dit geldt duidelijk niet voor de vijfjarige van zo-even; misschien laat zij juist zien dat een volgende generatie zonder moeite met waarom naar oorzaken kan vragen. 

Dit laat echter onverlet dat het over één kam scheren van oorzaken en redenen veel voorkomt, terwijl het juist zulke fundamenteel verschillende dingen zijn: heeft bijvoorbeeld een gewapend conflict een oorzaak of zijn er mensen die er om de een of andere reden voor kiezen? Is iemand afwezig als gevolg van een onvoorziene omstandigheid buiten zijn of haar schuld, of had die persoon een reden om weg te blijven? Als de woorden oorzaak en reden al geregeld worden verward, ligt het voor de hand dat dit des te gemakkelijker gebeurt bij bijbehorende frequente ‘woordjes’ als door, om, doordat, omdat, wegens, als gevolg van. Met dat al is het wel lastig voor, bijvoorbeeld, een leraar, om te stellen dat een woord onjuist is gebruikt. Moet je het maar laten passeren als een leerling een oorzaak ‘reden’ noemt, of ben je juist een muggenzifter als je zegt dat omdat in een bepaalde zin eigenlijk doordat moet zijn?

Zeker het voegwoord omdat wordt gemakkelijk met oorzaken gecombineerd: ‘dat komt omdat…’. Ook mijn eigen oordeel over zinnen met omdat is anders dan bij waarom. Je zou bijvoorbeeld kunnen verwachten dat ik omdat in de tweede zin hieronder al minder goed vind dan in de eerste, maar in de derde helemaal onjuist. In werkelijkheid vind ik ze allemaal volkomen acceptabel: 

  • De directie gelastte het concert af, omdat er een orkaan op komst was
  • Het concert ging niet door, omdat er een orkaan op komst was. 
  • De temperatuur steeg heel snel, omdat er een orkaan op komst was

Ik ben me ervan bewust dat je voor een compleet beeld van wat er speelt, naast de begrippen oorzaak en reden ook het begrip ‘verklaring’ erbij moet betrekken. 

Afbeelding: Kromme banaan; Chiquita