Accenten in noord en zuid

Door Miet Ooms

De goede toehoorder heeft het waarschijnlijk wel eens gemerkt: sommige woorden hebben in België een ander woordaccent dan in Nederland. In sommige gevallen vormt de rijksgrens niet eens de grens tussen het ene en het andere accent, maar tussen de regio waar beide accenten kunnen (een wisselend accent) en die waar maar één accent gebruikelijk is. Soms is dat verschil er altijd geweest; soms is het ontstaan omdat in de ene regio het accent in de loop van de tijd verschoven is en in de andere regio niet (deMENtie vs. demenTIE); soms wordt er in de ene regio een betekenisverschil aangegeven door twee verschillende accenten (in NL: INgewikkeld ‘voltooid deelwoord van inwikkelen’ versus ingeWIKkeld ‘complex’), terwijl in de andere er toch maar 1 woordaccent is (in BE: altijd INgewikkeld). En soms is het beeld zo divers dat we gewoon niet weten wat er eerst was en waarom.

Ingewikkeld nieuwjaar

Voor twee kwesties hield ik onlangs een poll op Twitter: ‘ingewikkeld’ en ‘nieuwjaar’.

Deze poll plaatste ik omdat ik wilde testen of mijn aanvoelen, namelijk dat er twee mogelijke accenten zijn, klopt. In Vlaanderen ken ik er maar eentje, INgewikkeld, maar ik dacht dat ik Nederlanders vooral ingeWIKkeld hoorde zeggen als ze ‘complex’ bedoelen. Deze poll en de reacties erop heeft dat vermoeden bevestigd. Uit ervaring weet ik dat op Twitter naar verhouding veel meer Nederlanders actief zijn dan Vlamingen. Als ik dus iets wil weten van Nederlanders, zet ik de vraag op Twitter. Vragen voor Vlamingen zet ik op Facebook en voor vragen voor beide nationaliteiten gebruik ik de twee platformen. Daarom ga ik ervan uit dat de meeste invullers hier Nederlanders zijn. 

Ik heb deze kwestie ook opgenomen in mijn nieuwste vragenlijst over ‘faux amis’ tussen Belgisch- en Nederlands-Nederlands, zodat ik er een nauwkeurige kaart van kan maken.

https://twitter.com/webredMiet/status/1219627064657154048?s=20

Deze poll hield ik naar aanleiding van een opmerking op de Facebookgroep VRT Taal, namelijk dat een VRT-nieuwsanker het over een nieuwJAARStoespraak had, en niet over een NIEUWjaarstoespraak. Dat viel wel meer mensen op en was daarom voor mij de aanleiding om deze vraag op Twitter te stellen. Ik heb ook even gepolst of het accent verandert bij een samenstelling, maar dat blijkt niet altijd te gebeuren. Voor sommige mensen is wel een verschil tussen de wens ‘Gelukkig nieuwjaar’ (vaker klemtoon op nieuw) en het woord ‘nieuwjaar’ (vaker klemtoon op jaar). Deze kwestie wil ik daarom opnemen in een volgende vragenlijst.

Op zoek

Dit soort woordaccentkwesties zijn heel interessant, maar ze hebben één ding gemeenschappelijk: ze zijn moeilijk te vinden. Aan geschreven taal heb je niets, bij gesproken taal moet je er bij toeval op stoten en vervolgens heel aandachtig zijn om het op te vangen. Iemand moet het woord in kwestie gebruiken en je moet net er alert voor zijn. Gesproken taal bestaat immers niet uit een reeks losse woorden met hun eigen accenten na elkaar, maar ook uit zinsmelodie, intonatie, contrasterend benadrukken enz. 

Het lijstje woorden waarvan ik weet dat er een noord-zuidverschil is in woordaccent, is dan ook erg kort. Het bestaat uit bovenstaande kwesties (dementie, ingewikkeld, nieuwjaar) en het lijstje op Dutch++ onder ‘Klemtoon’. Zelf twijfel ik er zelfs over of het koppeltje TICKet – tickET nog wel bestaat. Ik vermoed dat meer en meer Vlamingen, zeker jongere, onder invloed van het Engels de klemtoon intussen ook op de eerste lettergreep leggen.

Maar het is dus een erg kort, waarschijnlijk incompleet lijstje. Mochten jullie, beste Neerlandistiek-lezers, nog zulke kwesties kennen of vermoeden dat er een verschil is, laat het me dan even weten in de reacties of via mail (miet(at)webred(punt)be) . Dan test ik het bij een volgende gelegenheid eens uit met een polletje of in mijn volgende vragenlijst. Alvast bedankt!

Foto: Pxhere