Sam Smith en hun voornaamwoorden

Door Ronny Boogaart

Sam Smith. Bron: Wikimedia

Volgens het Algemeen Dagblad van 13 september jl. wil de Britse zanger Sam Smith voortaan niet meer met hij worden aangesproken, maar met hen of hun, aangezien hij zich niet exclusief mannelijk of vrouwelijk voelt. Ik vraag me af hoeveel lezers van het AD dit bericht begrijpen. Ikzelf in elk geval niet meteen. Wat moet ik nou zeggen als ik Sam tegenkom of een stukje over hem/hen/hun schrijf?

Als je Sam Smith tegenkomt

Om te beginnen suggereert het bericht dat Sam Smith nu wel steeds met hij wordt aangesproken, maar dat lijkt mij sterk. Als mensen dat bij mij zouden doen, zou mij dat ook irriteren, maar dat heeft niet zoveel met non-binariteit te maken. Bovendien is het erg verwarrend:

  • Zeg Sam, komt hij dit jaar nog in de Ziggo Dome optreden?  

Als deze vraag aan Sam Smith wordt gesteld, kan hij niet naar de zanger zelf verwijzen. Dat probleem bestaat ook als je hen of hun gebruikt, zoals Sam Smith volgens het AD ‘aangesproken wil worden’:

  • Zeg Sam, komen hen/hun dit jaar nog in de Ziggo Dome optreden?  

Als je iemand aanspreekt, gebruik je natuurlijk niet de derde maar de tweede persoon:  

  • Zeg Sam, kom jij dit jaar nog in de Ziggo Dome optreden?

De persoonlijke voornaamwoorden van de tweede persoon zijn van zichzelf niet mannelijk of vrouwelijk, dus als we Sam op straat tegenkomen, hebben we sowieso geen probleem. De wens van Sam Smith betreft niet de manier waarop hij/hen wil worden ‘aangesproken’, maar de manier waarop je naar hem/hen verwijst als je in de derde persoon over hem/hen praat, dus als hij/hen er zelf niet bij is. 

Als je over Sam Smith praat

Ingewikkeld aan het bericht is verder dat Sam natuurlijk helemaal geen uitspraak over het Nederlands heeft gedaan maar over het Engels. De Engelse tweet waarop het Nederlandse bericht is gebaseerd, luidt:

Het hele idee dat je ‘je eigen voornaamwoorden’ zou kunnen ‘kiezen’ of ‘veranderen’ en dat vervolgens iedereen die zou gaan gebruiken, is natuurlijk gek, maar dat heeft Sam Smith niet zelf bedacht. (In Engelstalige dating apps heb je in je profiel zelfs al een categorie ‘my pronouns’.) De bedoeling is in elk geval dat je naar Sam Smith verwijst met de persoonlijke voornaamwoorden van de derde persoon meervoud. In het enkelvoud moet je kiezen tussen he en she, maar dat onderscheid verdwijnt in het meervoud dus in het Engels kun je they/them gebruiken als genderneutraal voornaamwoord. In het Nederlands zou dat dan worden: 

  • Goed nieuws over Sam Smith. Ze komen dit jaar in de Ziggo Dome optreden!

Met een meervoudsvorm terugverwijzen naar een enkelvoud – het is even wennen, maar dit is wel wat Sam graag wil dat we in het Engels doen. (In het Engels is dat trouwens wat minder ongebruikelijk dan in het Nederlands; je kan ook zeggen Someone lost their wallet.) In het Nederlands is de meervoudsvorm ook genderneutraal, dus dat zou hier ook best kunnen. Maar waarom noemt het AD voor het Nederlands dan alleen hen en hun, de vormen voor het lijdend en meewerkend voorwerp, en niet ze/zij, de onderwerpsvorm? Wil Sam Smith of het AD nu dat we massaal onderwerps-hun gaan gebruiken en dus zeggen: Hun komen dit jaar in de Ziggo Dome optreden?  Of bevat het bericht eigenlijk gewoon een vertaalfout en had they/them vertaald moeten worden als ze/zij/hen/hun?

Genderneutraal hen/hun

Nou nee, allebei niet. De vertaler van de tweet (of van het Engelstalige nieuwsbericht) heeft vermoedelijk gewoon opgezocht wat in het Nederlands geldt als genderneutraal voornaamwoord voor de derde persoon enkelvoud. Nu heeft het Nederlands de pech dat de meervoudsvorm ze/zij dezelfde is als de vorm waarmee je in het enkelvoud naar vrouwen verwijst;  je ziet het verschil alleen aan het ‘getal’ van de persoonsvorm. Dat Sam Smith niet langer hij maar ze/zij wil worden genoemd, is niet zo makkelijk uit te leggen. Dat is waarschijnlijk één van de redenen dat in het Nederlands een andere oplossing is gekozen. Ik had het zelf niet meteen paraat, maar hen/hun heeft een paar jaar geleden de Verkiezing van het Non-Binaire Voornaamwoord gewonnen. Het onderscheid tussen hen en hun heeft hier trouwens niks met lijdend en meewerkend voorwerp te maken: hen is het genderneutrale persoonlijk voornaamwoord (in alle zinsdeelfuncties, dus blijkbaar inclusief het meewerkend voorwerp) met hun als bezittelijk voornaamwoord. Die laatste is Sam in hun tweet vergeten, maar hun is hier eigenlijk de vertaling van their

Het wordt dus:

  • Goed nieuws over Sam Smith. Hen komt dit jaar in de Ziggo Dome optreden!

Dat het zo bedoeld is, blijkt ook verderop in het bericht, waar de AD-journalist schrijft:

  • In maart zei de 27-jarige zanger dat ‘hen’ al sinds ‘hun’ jeugd worstelde met ‘hun’ identiteit.

De persoonsvorm (komt, worstelde) is nu wel enkelvoud, maar aangezien we hen alleen als een meervoudsvorm kennen, blijft er toch iets wringen. Bovendien lijkt ‘non-binair’ per definitie een enkelvoudig concept, terwijl dat meervoud zowel in de Nederlandse als in de Engelse oplossing toch weer het idee van mannelijk én vrouwelijk oproept.

Maar is er een betere oplossing? Als we het enkelvoud willen handhaven, is er nog de onzijdige vorm het, maar Het treedt op in de Ziggo Dome klinkt onaardig en bovendien is onzijdig toch nog iets anders dan niet-binair. Hij of zij is ook geen optie: Hij of zij treedt op in de Ziggo Dome betekent dat je niet weet of Sam een zanger of een zangeres is, maar ook dat het niet allebei tegelijk waar is. Dan is hij én zij eerder een optie, maar dan ben je nog steeds behoorlijk binair bezig en daar hoort eigenlijk ook weer een meervoudsvorm bij.

Het aanwijzend voornaamwoord is al genderneutraal

Maar het Nederlands heeft wel een optie die het Engels niet heeft: je kan ook naar personen verwijzen met het aanwijzend voornaamwoord die en dat kan zowel bij mannen als bij vrouwen. 

  • Goed nieuws over Ed Sheeran/Adele. Die komt dit jaar in de Ziggo Dome optreden!

We kunnen die dan ook rustig voor Sam Smith gebruiken. Die heeft niet alleen als voordeel dat het genderneutraal is, maar het kan ook nu al in alle zindeelfuncties gebruikt worden. En het mag ook van het Transgender Netwerk Nederland, dat die verkiezing van het non-binaire voornaamwoord organiseerde. 

Ik zie nog wel twee problemen. Ten eerste maken taalgebruikers natuurlijk niet voor niks onderscheid tussen persoonlijke en aanwijzende voornaamwoorden. Het verschil tussen hij/zij en die is weliswaar vaak subtiel, maar het is een onderscheid dat voor non-binairen dan helemaal niet meer gemaakt kan worden want die zijn dus altijd die. Het is soms handig om het aanwijzend in plaats van persoonlijk voornaamwoord te gebruiken om duidelijk te maken dat je naar ‘de laatstgenoemde’ verwijst. De volgende zin is eigenlijk dubbelzinnig:

  • Ed Sheeran mailde Passenger. Hij treedt dit jaar in de Ziggo Dome op.

Wie treedt er nu in de Ziggo Dome op? Het persoonlijk voornaamwoord in de tweede zin kan in principe zowel naar Ed Sheeran verwijzen als naar Passenger. Als je het aanwijzend voornaamwoord gebruikt, dan weet je zeker dat het Passenger is:

  • Ed Sheeran mailde Passenger. Die treedt dit jaar in de Ziggo Dome op.

Maar als je nu Ed Sheeran vervangt door Sam Smith, dan gaat dat niet per se op. Want die kan dan ook nog steeds niet-binair naar Smith verwijzen. Aan de andere kant: de zin met hij zou dan juist weer niet dubbelzinnig zijn, want die moet dan wel over Passenger gaan. (Denkt u hier rustig even over na, dat heb ik ook gedaan.)

Daarnaast blijft er het probleem van het bezittelijk voornaamwoord. Als we niet voor de meervoudsvorm hun willen gaan, dan moeten we daar nog steeds kiezen tussen zijn of haar. Misschien kunnen we diens wat afstoffen en beschouwen als de bezittelijke variant van het genderneutrale die; de vrouwelijke vorm dier is toch al zo goed als uitgestorven. 

Sam Smith zou er vast mee in diens nopjes zijn.