Zijn studentes ook studenten?

door Henk Wolf

Een tijdje terug hoorde ik dat een Duitse onderzoekster vertelde dat ze zo weinig mannelijke studenten had. Op een congres had ze een aantal studenten bij zich gehad en dat waren allemaal vrouwen. Ze verwoordde dat zo:

  • Es waren keine Studenten dabei, nur Studentinnen.

Dat klonk mij heel vreemd in de oren. Het Nederlandstalige equivalent is voor mij in elk geval niet goed:

  • Er waren geen studenten bij, alleen studentes. <raar>

Contrastaccent

Voor mij kan die zin alleen als je een contrastaccent gebruikt. Ik vermoed dat Nederlandstaligen die als meervoud van student doorgaans studente zeggen, omwille van het sterke contrast in deze zin zelfs studenten zeggen met een langgerekte of anderszins opvallend gemaakte [n] aan het einde. En op schrift zou je zo’n zin begrijpelijk maken door iets met de opmaak te doen, bijvoorbeeld met hoofdletters: ‘geen studenteN … alleen studenteS’.

Van zo’n contrastaccent was in de uitspraak van de onderzoekster echter geen sprake.

Waarom is zo’n zin nou raar? De volgende zinnen zijn immers volstrekt normaal:

  • Er waren geen studenten bij, alleen docenten. <normaal>
  • Er waren geen honden bij, alleen katten. <normaal>

Er zijn minimaal twee verklaringen mogelijk. De eerste is de simpelste.

Verklaring 1

Verklaring 1: in het Nederlands kun je het woord studenten voor zowel mannen als vrouwen gebruiken. Wie alleen vrouwen ziet en zegt: ‘er waren geen studenten bij’, zegt iets onwaars, wat in tegenspraak is met het tweede deel van de uiting. Waarom werkt de zin dan wel met een contrastaccent? Omdat je dan voor de gelegenheid studenten als woord voor alleen mannelijke studenten gebruikt. Als de context ons ertoe dwingt, dan nemen we zo’n betekenisverschuiving voor lief, dankzij het zogenaamde ‘samenwerkingsbeginsel’, dat zoveel zegt als dat we altijd aannemen dat onze gesprekspartner iets zinvols probeert over te brengen. Die betekenisverschuiving is alleen zo bijzonder dat je een heel specifieke intonatie moet gebruiken.

Een probleem met die verklaring is dat een zin als de volgende toch een beetje raar klinkt:

  • Jeanine is een aardige student. <beetje raar>

Deel van het samenwerkingsbeginsel is ook dat we altijd zoveel informatie geven als nodig is. En omdat het woord student bij veel mensen vermoedelijk als eerste een plaatje van een jongeman oproept, het zogenaamde ‘prototype’, vinden we dat we te weinig informatie krijgen als we in deze zin student zeggen en niet studente. Dat dat zo werkt, zie ik geregeld in reacties op stukken in de Volkskrant. De redactie van die krant heeft als beleid vervrouwelijkte beroepsaanduidingen te mijden. Dames zijn er vaak schrijver, dichter of filosoof in plaats van schrijfster, dichteres of filosofe en lezers schrijven van tijd tot tijd dat dat tegen hun taalgevoel ingaat.

Verklaring 2

Verklaring 2: student en studente zijn varianten van hetzelfde woord, zoals ook wel en niet verkleinde vormen dat zijn. Je zegt ook niet:

  • Er stonden geen boeken in de kast, alleen boekjes. <raar>

Woorden met uitgangen als het vervrouwelijkende -e en het verkleinende -je zitten wat in een schemergebied tussen afleidingen (die echt nieuwe woorden zijn) en flexievormen (die alleen een variant vormen van het stamwoord). En doordat flexievormen eigenlijk vormen van hetzelfde woord zijn, kunnen hun betekenissen elkaar niet goed uitsluiten.

Voor de Duitse onderzoekster waren Student en Studentin in het Duits blijkbaar geen varianten van één woord, maar werkelijk verschillende woorden. Is het Duits dan zo anders dan het Nederlands?

Ik heb twee taalkundige Duitstalige kennissen gevraagd of zij dat zo ervoeren. Allebei zeiden ze van niet. Ze vonden de zin van de Duitse onderzoekster ook vreemd en konden die alleen met het (niet gebruikte) contrastaccent interpreteren. Een van hen zei dat ze “ook niet echt mee[deed] met dat ge-gender”. Ze schreef erbij: “Maar ik denk dat mensen die meer ‘gendern’ dit anders ervaren.”

Gendern

Gendern wil zeggen dat je voortdurend expliciet maakt dat je zowel mannen als vrouwen bedoelt. Wie weleens Duitse politici of wetenschappers hoort praten, weet wat ik bedoel. Je krijgt dan formuleringen als:

  • Die Bürgerinnen und Bürger Münsters wählen alle sechs Jahre den/die Oberbürgermeister/in (website gemeente Münster)
  • Informationen für Patientinnen und Patienten (website Leverkusener Ärzte)

Op schrift zijn er allerlei manieren om die dubbelvorm kort te noteren, zoals het hierboven gebruikte Oberbürgermeister/in en de binnen-I (BürgerInnen). Op Nederlanders en Vlamingen komt dat consequente verdubbelen erg ambtelijk en omslachtig over, maar ik merk dat ik het in mijn Duitse PowerPoints soms ook doe.

In het Nederlands zou iets als ‘informatie voor schrijfsters en schrijvers’ erg vreemd klinken, alsof dat twee verschillende doelgroepen zijn in plaats van één. Maar bij een deel van de Duitstaligen is de niet-vervrouwelijkte beroepsaanduiding blijkbaar exclusief mannelijk.

Zijn Studenten altijd mannen?

Het lijkt er trouwens op dat het gebruik van dubbelvormen vooral in schriftelijk en formeel Duits voorkomt, zoals in PowerPoints, geschreven teksten en voorgelezen verhalen. In de spontane spreektaal bestaan die verdubbelingen wel, maar komen ze naar mijn indruk veel minder voor. Ik heb er bij een paar Duitse lezingen die ik recent heb bijgewoond eens op gelet en het viel me op dat het verdubbelen op schrift duidelijk meer voorkwam dan in spontaan gehouden praatjes en in de informele gesprekken tijdens de lunch. In informele situaties betekende Studenten wel vaak ‘studenten van beiderlei kunne’ en was iedereen in een ziekenhuisbed een Patient. Dat sluit aan bij de intuïties van de twee moedertaalsprekers waarover ik het hierboven had.

Dat Duitstaligen de wel en niet vervrouwelijkte vorm als varianten van één woord kunnen beschouwen, werd ook nog mooi geïllustreerd door iemand die zei:

  • Die eine Linguistin war ich, der andere Linguist war X.

Dat neemt niet weg dat er in het Duits in bepaalde contexten wel degelijk reden is om aan te nemen dat Student niet synoniem is met het Nederlandse student, maar ‘mannelijke student’ betekent. Zeker wie veel gegenderde dubbelvormen tegenkomt, kan die conclusie trekken. En als Student ‘mannelijke student’ betekent, dan is de uitspraak waarmee ik dit stukje begon, natuurlijk goed verklaarbaar.