Ws Haita

Door Henk Wolf

Op Facebook zag ik een poosje geleden de hiernaast afgebeelde tekst langskomen. Hij bevat een laat-zestiende-eeuwse Friese versie van het Onze Vader. De tekst lijkt ook voor Friezen erg exotisch, maar wie hem hardop voorleest, merkt dat de verschillen met het Fries van vandaag de dag niet eens zo groot zijn.

Onder de tekst staat ‘Us Heit neffens de âldst oerlevere tekst (1597)’ en dat bleek een verwarrend onderschrift te zijn, want op Facebook dachten verschillende mensen dat deze tekst het oudste overgeleverde Fries was. Dat is natuurlijk niet zo. Er zijn veel oudere Friese teksten en zelfs een paar teksten die zo oud zijn dat het niet meer duidelijk is of ze nu Fries mogen heten of dat ze geschreven zijn een in een oudere Germaanse taalvorm die in een veel groter gebied werd gesproken dan het Fries.
Tot ongeveer 1550 was het Oudfries als schrijftaal in gebruik in wat nu de provincie Friesland is, daarna nam het Nederduits/Nederlands/Hollands (waar toen nog geen duidelijk verschil tussen bestond) die rol over en verviel het Fries tot een spreektaal. Het Onze Vader uit 1597 is dus opgeschreven in de tijd dat er nauwelijks meer Friese woorden op papier werden gezet.

De woorden zijn dan ook niet opgeschreven door een Fries, maar door een Vlaming, met de exotisch klinkende naam Bonaventura Vulcanius. Zijn familie heette overigens vanouds gewoon De Smet, maar het is een tijd mode onder geleerden geweest om een Latijns klinkende naam aan te nemen. Vulcanius was taalkundige en heeft in zijn boek De literis et lingua Getarum siue Gothorum deze Friese versie van het Onze Vader opgenomen. Die heeft in de frisistiek een bijzondere status, niet omdat hij de oudste Friese tekst zou zijn (want dat is ie niet), ook niet omdat ie de oudste Friese versie van het Onze Vader zou zijn (want er is minimaal één ouder fragment van een oudere versie bekend), maar omdat ie de eerste tekst is waarin het woord heit (of althans een duidelijk herkenbare voorganger daarvan) voorkomt.

Heit is namelijk een bijzonder woord: er bestaan in de andere hedendaagse Germaanse talen geen verwante vormen van. In alle verwante talen komen in plaats daarvan woorden voor die duidelijk afstammen van het Germaanse fader – en dat is weer overduidelijk verwant aan woorden in andere Indo-Europese taalfamilies, zoals het Latijnse pater. Zo’n woord heeft in het Fries ook lang bestaan en tot in de twintigste eeuw kwam faar nog voor als synoniem van heit, maar nu is het definitief verdwenen. Wel komt het nog voor in een paar samenstellingen, zoals âldfaars en foarfaars (‘voorvaderen’) en een paar kleine, perifere dialecten (Hindelooper Fries en Helgolander Fries: faar, Fries van Sylt: faaðer).

Over de etymologie van het mysterieuze woord heit wordt al heel lang gediscussieerd. De kanonieke opvatting in de frisistiek is dat het ontstaan is in de kindertaal, ongeveer zoals het tegenwoordig populaire heity. Ook diverse moderne Friese meisjesnamen zijn niet al te lang geleden begonnen als kinderlijke varianten. Nynke (verkleinvorm van Nine, voor wie Katarina/Katrina/Katrine/Trine/Tryn/Tryntsje heette) is vermoedelijk het bekendste voorbeeld van zo’n ‘opgewaardeerde’ kindervorm.
Toch is het niet zeker dat heit in diezelfde categorie hoort. W.J. Buma heeft in de jaren tachtig namelijk wat speurwerk gedaan en vond inmiddels verdwenen varianten van heit in het Oost-Fries, Gronings en ook in een aantal Hollandse en Duitse dialecten. Hij vermoedde dat het een oud Germaans woord was dat altijd al met de vader-achtige woorden had geconcurreerd en alleen in het Fries tot aan de dag van vandaag was blijven bestaan.

Deze column is in een iets kortere vorm eerder in het Fries verschenen op itnijs.frl.

Dit bericht is geplaatst in column, Naamkunde, taalkunde met de tags , . Bookmark de permalink.

1 Response to Ws Haita

  1. Marcel Meijer Hof schreef:

    Heer Wolf, een mooi stukje. Het is in het groote Nederland fijn om iets te lezen over de Friese taal. Zou dit het Nedersaksisch ook nog eens ten deel vallen ? Wie mag ’t hoop’n. Good goan in’t neie joar !

Laat een reactie achter