De walvis als spiegel van Nederland

Door Marc van Oostendorp

Sommige boeken zijn liefde op het eerste gezicht. Ik wist niet dat ik op zoek was naar een boek over walvissen, maar Walvissen groot en vet is een boek dat ik nooit meer weg wil doen.

Hans Beelen en Ingrid Biesheuvel verzamelden allerlei historische Nederlandse teksten over walvissen. Verfrissend is: dat zijn ook echt allerlei historische teksten: vertalingen of bewerkingen, van de middeleeuwen tot en met de 19e eeuw, van de bijbel tot Moby Dick, maar ook originele gedichten van amateurs én bekende dichters (zoals Cats), en bijvoorbeeld ook berichten uit allerlei kranten.

Samen geven ze, vooral ook door de uitvoerige toelichting die Beelen en Biesheuvel geven, een goed beeld van de relatie van de Nederlanders met de walvis door de eeuwen heen. Fijn daarbij is ook dat het commentaar van deze twee neerlandici ook in ieder geval voldoende biologisch geïnformeerd is om aan de hand van de historische beschrijvingen het soort walvis nader te specificeren.

In de middeleeuwen was het voor zover we weten vooral een mythologisch beeld van gigantische watermonsters. In de zestiende eeuw, zeggen Beelen en Biesheuvel, werd dat anders. In eerste instantie verschenen er pamfletten over potvissen die op het strand aanspoelden, soms in groepen. (Je zou zeggen dat dit in de middeleeuwen toch ook al gebeurd moet zijn, maar kennelijk vond toen niemand het de moeite waard daar verslag van te doen.) En in de vroegmoderne tijd kwam daar de walvisvaart bij, die in de loop van de eeuwen steeds georganiseerder en grootschaliger werd, tot hij in de negentiende eeuw in elkaar zakte.

Het aardige is dat de walvis zo een spiegel wordt waarin je de Nederlandse samenleving kunt zien: de manier waarop de mensen de wereld om hen heen ontdekten, de manier waarop ze anders naar die werkelijkheid begonnen te kijken en die veranderende blik in nieuwe vormen op schrift stelden.

En dan is er nog een katern met mooie afbeeldingen ook! Walvissen groot en klein: dat gaan een paar mensen om mij heen in december cadeau krijgen.

Hans Beelen en Ingrid Biesheuvel, red. Walvissen groot en vet. Nederlanders op walvisvaart in het Hoge Noorden. Amsterdam: Athenaeum-Polak & Van Gennep. Bestelinformatie bij de uitgever.