Ironie. #not

Door Marc van Oostendorp

De Nederlandse Twittertaal ontwikkelt een verschil tussen de hashtags #niet en #not, ontdekte ik gisteren toevallig. De eerste geeft meestal een krachtige ontkenning aan; de tweede betekent ironie.

Het is niet gemakkelijk om ironie te herkennen. Dat komt doordat het een stijlfiguur is die zich als het ware verstopt: de spreker neemt terwijl hij iets zegt afstand van wat hij zegt, en je moet over een verfijnde antenne beschikken om dat aan te voelen: hoe waarschijnlijk is het dat deze spreker doodernstig is als hij zegt wat hij zegt? Het lukt eigenlijk alleen als je de spreker goed genoeg kent, of op de een of andere manier weet dat hij in vertrouwde sociale kringen verkeert.

Het is menselijkerwijs onmogelijk om van al je medemensen te kunnen herkennen of ze ironisch zijn.

Dat #not een bijzondere rol speelt bij het aanduiden van ironie, besefte ik toen ik een artikel van drie Gentse computertaalkundigen las in het tijdschrift Computational linguistics. Ze laten zien dat je een computersysteem inderdaad sommige vormen van ironie op Twitter kunt laten herkennen als je het goed genoeg traint. De computer kan bijvoorbeeld oppikken dat op Twitter (en vermoedelijk in het dagelijks leven) meestal niet in heel gunstige woorden wordt gepraat over tandartsbezoek: in de buurt van het woord tandarts staan meestal woorden als naareng, pijnlijk en dat soort woorden komen op hun beurt weer meestal voor in negatieve contexten (daar bestaan databases van, op internet, van negatieve contexten). Wanneer iemand dan het volgende twittert, kan het vermoeden ontstaan dat de tweet ironisch is:

  • Vanmiddag lekker naar de tandarts!

De computertaalkundigen testten hun systeem door tweets te gebruiken waarvan ze vantevoren al konden vermoeden dat ze ironisch waren, doordat ze een hashtag hadden zoals #irony. Die hashtag lieten ze dan weg voor ze hem aan de computer gaven.

Eén zo’n hashtag was #not. Er wordt al eeuwen gediscussieerd over een ironieteken, en de ene na de andere onnatuurlijke symbool is er voor verzonnen, maar inderdaad groeit er op Twitter langzaam maar zeker dit teken, ook voor Nederlandse tweet:

Het is op het eerste gezicht weinig subtiel. zo’n hashtag: je maakt je werkelijke bedoeling expliciet. Maar vaak gaat het ook, zoals over deze voorbeelden, over een soort ‘woedende ironie’: mensen spuien hun gal over een misstand door heel even net te doen alsof het allemaal dik in orde is. #not.

De hashtag #niet wordt op het oog in het Nederlands minder op deze manier gebruikt. Vaker lijkt het eerder te gaan om een manier om het woord niet te benadrukken:

Toch vind je een enkele keer ook wel twitteraars die #niet gebruiken om (waarschijnlijk) ironie te markeren. Met name in het Twitter-oeuvre van de Telegraaf-journalist Wierd Duk komen we deze vorm af en toe tegen:

Je zou er een analyse van een groter corpus op los moeten laten (misschien kunnen ze dat in Gent een keer doen), maar dit verschil past wel in een patroon. Hoewel Nederland en Vlaanderen steeds tweetaliger worden, vinden het Engels en het Nederlands wel ieder hun eigen plaats: het Nederlands drukt eerder welgemeende gevoelens uit en het Engels drukt juist wat meer afstand uit. (Ik leg het uit in dit filmpje over het verschil tussen oh my god en oh mijn god.)

In die zin blijft het Nederlands onze eigen taal, en het Engels meer voor de show. Ook het Engels drukt natuurlijk uit wie we echt zijn. #not.