Leven als een prescriptivist in Frankrijk

Door Marc van Oostendorp

Grapje op Twitter over de rampzalige gevolgen voor de communicatie van de spellingverandering. Het grapje klopt niet, want de spelling van sûr verandert niet.

Het is maar goed dat Neerlandistiek een blog is, zo kan ik jullie tenminste in real time op de hoogte houden van de nieuwste voortschrijdingen in mijn inzicht. Ik had het stukje van gisteren nog niet geschreven, of er diende zich alweer een nieuw artikel aan, dat een nieuw licht wierp op de zaak. En wel een Frans licht.

Waar komen taalnormen vandaan? Een wat simpele versie zegt: van de machthebbers. Dat het standaard-Nederlands meer lijkt op Hollands dan op Limburgs komt doordat Holland al eeuwen lang een politiek-cultureel centrum van de Lage Landen is. “Netjes praten” is praten als de baas.

Gisteren besprak ik een artikel waaruit al bleek dat het iets ingewikkelder is. Zo’n norm kan oorspronkelijk van hogerhand komen, maar op zeker moment kan hij in handen vallen van wat Geoff Nunberg treffend pedanten noemt. Dat zijn mensen die helemaal niet zelf per se macht hebben, maar wel kennis hebben van hoe het bijvoorbeeld ‘vroeger’ was (dus hoe de rijken van vroeger het wilden) en die nu iedereen lastig beginnen te vallen die zich daar niet aan houdt. Met als gevolg dat taaladviesboeken adviseren om niet te doen wat die betweters afkeuren.

Maitresse

In Language Policy blijkt nu een nieuw artikel <€> te staan dat een interessant Frans geval bespreekt.

Frankrijk is van oudsher het paradijs voor wie van taalnormen houdt. Je hebt daar immers de Académie française, zo’n eerbiedwaardig instituut dat de taal bewaakt! En alle Fransen luisteren daar dan naar! Waar wij Nederlanders de hele tijd de spelling veranderen, schrijven ze in Frankrijk nog hetzelfde als Molière! Zodat ze Molière nog kunnen lezen! Wat ze dan ook van de banlieues tot de campagne ijverig doen!

Iedere taalmopperaar streeft ernaar om te leven als een prescriptivist in Frankrijk.

Helaas heeft de Franse regering, na advies van de Académie, een paar jaar geleden een spellingverandering doorgevoerd. Een van de belangrijkste punten was: het accent circonflexe wordt niet langer geschreven als het niet nodig is om homoniemen te onderscheiden. Maîtresse wordt dus maitresse (maar mûr blijft mûr omdat mur al bestaat).

Parijs

Hoewel de molens van de Académie langzaam draaien en dit dus al decennia geleden bedacht is,  leverde het besluit in 2016 geleden enorm kabaal op toen er een tv-programma aan gewijd werd. De onderzoekers onderzochten dat kabaal op Twitter, waar al snel een hashtag #jesuiscirconflexe begon te circuleren, want niet iedereen kan de gevoeligheid opbrengen om te begrijpen dat het afschaffen van een dakje misschien iets anders is dan het koelbloedig vermoorden van een groep journalisten.

Een interessant aspect was nu dat de mopperaars zich tegen de Académie française keerden. Het volk pikte het niet meer dat de hoger geplaatsten aan de touwtjes trok, als met die touwtjes de koers werd gewijzigd. De burgers wilden de huidige elite niet meer, ze wilden de elite van vroeger, en ze zagen zichzelf als de voortzetters van die elite. Je zou kunnen zeggen dat de eeuwenlange indoctrinatie heeft gewerkt. Die vertelde het volk dat het Frans van Parijs beter was – niet omdat Parijs nu eenmaal zo’n machtige stad was, maar omdat men in Parijs pas echt wist hoe het hoorde. Op een bepaald moment kan zelfs Parijs dan niets meer in het in de hoofden geplante idee veranderen.

Kunstmatig leven

Je ziet het in ons taalgebied ook wel – en dan vooral in Vlaanderen, waar de taalcultuur altijd al Franser is geweest dan in Nederland. Ik volg Ruud Hendrickx, die onder andere taaladviseur is van de VRT en de Vlaamse hoofdredacteur van Van Dale, al jarenlang op Facebook en op Twitter en ook hij komt regelmatig in aanvaring met mensen die hem verwijten dat hij geen ruggengraat heeft en zomaar alles goedkeurt. En dat enkel omdat hij niet de voorkeur van die mensen propageert. Hij moet strenger zijn, zeggen zij, maar daarbij bedoelen ze: niet strenger tegen hen, maar strenger tegen anderen. Hij moet hen niet komen vertellen hoe het moet, want dat weten ze al. Tegen anderen, die niet de regel toepassen zoals zij denken hem op school te hebben geleerd moet daarentegen worden opgetreden.

De norm is misschien ooit van bovenaf aan de lagere klassen opgelegd of opgedrongen, maar is een Frankenstein geworden: een van oorsprong kunstmatig leven dat door niemand meer gestopt kan worden. Ook niet door zijn makers.

Het is iets dat geloof ik een beetje ondergewaardeerd is in de wetenschap. De handboeken gaven wel toe dat de taalnorm werd gezien als iets dat dat buiten alle menselijke verhoudingen stond, maar dat zagen die handboeken als een ideologisch misverstand, misschien zelfs wel moedwillig opgelegd. De werkelijkheid onder dat misverstand was dat de taalnorm altijd te maken heeft met machtsverhoudingen. Maar in taalzaken kan – zoals dat vaker gaat in het menselijk leven – een misverstand uiteindelijk de werkelijkheid gaan bepalen. Het idee dat de taalnorm buiten de mensen staat kan door die mensen zelf tot waarheid worden gemaakt.