• Door naar de hoofd inhoud
  • Skip to secondary menu
  • Spring naar de eerste sidebar
  • Spring naar de voettekst
Neerlandistiek. Online tijdschrift voor taal- en letterkunde

Neerlandistiek

Online tijdschrift voor taal- en letterkundig onderzoek

  • Over Neerlandistiek
  • Contact
  • Homepage
  • Categorie
    • Neerlandistiek voor de klas
    • Vertelcultuur
    • Naamkunde
  • E-books
  • Neerlandistische weblogs
  • Archief
    • 10 jaar taalcanon
    • 100 jaar Willem Frederik Hermans
  • Jong Neerlandistiek
  • Frisistyk
  • Mondiaal

Beter is er licht!

7 juli 2018 door Redactie Neerlandistiek 4 Reacties

Door Astrid van Alem

Eind mei was ik in Berlijn bij een interessante workshop over niet-canonieke imperatieven. Eén van de praatjes werd gegeven door Erlinde Meertens en Sven Lauer van de Universiteit van Konstanz, over wat zij “melioratieven” noemen: zinnen met een imperatief-achtige betekenis waarin het woordje “beter” (of “besser”, of “better”) voorkomt.

  • Beter ga je naar huis.
  • Du gehst besser nach Hause.
  • You’d better go home.

Meertens en Lauer laten zien dat hoewel deze melioratieven enigszins op imperatieven lijken, ze over het algemeen een beperktere functie hebben dan imperatieven. Ze kunnen bijvoorbeeld niet gebruikt worden als aanbod:

  • Ga zitten.
  • Beter ga je zitten. [ongebruikelijk]

Sterk jij

Hoewel de semantiek van deze uitdrukking zeer interessant is, is het vooral de syntaxis van de Nederlandse melioratieven die mij intrigeert. Melioratieven hebben duidelijk niet de syntaxis van imperatieven. Ten eerste staat het werkwoord in melioratieven altijd op de tweede plaats in de zin, terwijl imperatieven in het Nederlands altijd het werkwoord op de eerste plaats in de zin krijgen. Ten tweede kun je het zwakke subject “je” in melioratieven gebruiken, terwijl je in imperatieven, als er al een subject voorkomt, alleen het sterke “jij” kan gebruiken.

  • Beter ga je naar huis.
  • Ga jij maar naar huis!
  • Ga je maar naar huis! [ongrammaticaal]

Wees

Een derde verschil tussen melioratieven en imperatieven heeft te maken met conjunctie. Imperatieven kunnen niet voorkomen in een conjunctie met “en” waarbij het eerste deel een declaratief is, maar bij melioratieven is dit prima.

  • Ik ga naar het feestje van Marie en kom ook! [ongrammaticaal]
  • Ik ga naar het feestje van Marie en beter kom je ook.

Melioratieven zijn duidelijk geen imperatieven. Maar nu komt het (wat mij betreft) meest raadselachtige kenmerk van melioratieven: het enige unieke imperatieve werkwoord in het Nederlands, “wees”, komt wél voor in melioratieven (dit zijn voorbeelden van Google):

  • Beter wees je stil.
  • Beter wees je als Rembrandt.

Bijbelvertaling

Dit bracht mij op het volgende idee: zou de melioratief een conjunctief zijn? De conjunctief wordt grofweg gebruikt om een wens van de spreker uit te drukken. Het Nederlands kent nog een aantal vaste uitdrukkingen waarin een conjunctief voorkomt (“Leve de koning!”, “koste wat het kost”), maar het is geen productieve vorm meer, dus het betekenisveld van de conjunctief is in principe beschikbaar in het Nederlands.

De conjunctief verwijst net als de imperatief naar een situatie die (nog) niet heeft plaatsgevonden; beiden zijn een irrealis. Als de melioratief inderdaad een conjunctief is, is een zekere overlap in betekenis met de imperatief dus te verwachten. In tegenstelling tot de imperatief, wordt voor de conjunctief geen speciale syntaxis gebruikt. Zoals we eerder gezien hebben, is de melioratief niet onderhevig aan de syntactische restricties die gelden voor imperatieven. Tot slot is de vorm van het werkwoord voor de imperatief en de conjunctief in veel talen hetzelfde. Dit kan dan verklaren waarom het imperatieve werkwoord “wees” ook in melioratieven voorkomt.

Naar aanleiding van mijn voorstel dat de melioratief een conjunctief is, kwam semitoloog Benjamin Suchard met de volgende Bijbelvertaling (Genesis 1:1):

In den beginne schiep God den hemel en de aarde.

De aarde nu was woest en ledig, en duisternis was op den afgrond; en de Geest Gods zweefde op de wateren.

En God zeide: Beter is er licht! En er was licht.

Delen:

  • Klik om af te drukken (Wordt in een nieuw venster geopend) Print
  • Klik om dit te e-mailen naar een vriend (Wordt in een nieuw venster geopend) E-mail
  • Klik om te delen op Facebook (Wordt in een nieuw venster geopend) Facebook
  • Klik om te delen op WhatsApp (Wordt in een nieuw venster geopend) WhatsApp
  • Klik om te delen op Telegram (Wordt in een nieuw venster geopend) Telegram
  • Klik om op LinkedIn te delen (Wordt in een nieuw venster geopend) LinkedIn

Vind ik leuk:

Vind-ik-leuk Aan het laden...

Gerelateerd

Categorie: Artikel Tags: conjunctief, imperatief, irrealis, syntaxis

Lees Interacties

Reacties

  1. Jos Houtsma zegt

    7 juli 2018 om 08:57

    Ik weet niet. Wij in het noorden zeggen dat soort zinnetjes niet. Vergelijk het eens met eerder / plutôt: hij is eerder groot.

    Beantwoorden
    • Jos Houtsma zegt

      7 juli 2018 om 09:06

      O, en met liever natuurlijk.

      Beantwoorden
    • Nynke zegt

      7 juli 2018 om 10:42

      In mijn tijd in Groningen (tot ik afstudeerde in 2004) zei inderdaad niemand dit, bij mijn weten, maar in de rest van Nederland hoorde ik het ook niet. Maar de afgelopen jaren is het wijd verbreid geraakt in jeugdtaal in de Randstad, en eigenlijk verwacht ik dat noordelijke jongeren het inmiddels ook gebruiken.

      Beantwoorden
      • Eerin zegt

        7 juli 2018 om 16:53

        In mijn tijd in Groningen (begonnen in 2010) was het inderdaad al flink ingeburgerd; ik maakte me hier zelf ook vaak schuldig aan.

        Beantwoorden

Laat een reactie achterReactie annuleren

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

Primaire Sidebar

Gedicht van de dag

Willem Bilderdijk • Het Spaansch en ’t Fransch

Maar weg met u, ô spraak van bastertklanken,
Waarin hyeen en valsche schakals janken;
Verloochnares van afkomst en geslacht,
Gevormd voor spot die met de waarheid lacht

➔ Lees meer

Bekijk alle gedichten

  • Facebook
  • YouTube

Agenda

23 mei 2025: Nijmegen taalhoofdstad

23 mei 2025: Nijmegen taalhoofdstad

16 mei 2025

➔ Lees meer
26 mei 2025: Nederlands Centraal

26 mei 2025: Nederlands Centraal

7 mei 2025

➔ Lees meer
9 mei 2025: een avond over patiëntenliteratuur in Perdu

9 mei 2025: een avond over patiëntenliteratuur in Perdu

7 mei 2025

➔ Lees meer
➔ Bekijk alle agendapunten

Neerlandici vandaag

geboortedag
1891 Jef Leenen
sterfdag
1940 Jacob Hiegentlich
1947 Jacobus Heinsius
2022 Thijs Pollmann
➔ Neerlandicikalender

Media

Verschenen: Romanreuzen

Verschenen: Romanreuzen

15 mei 2025 Door Redactie Neerlandistiek Reageer

➔ Lees meer
25. alkalommal rendezték meg a Magyarországi Néderlandisztika Napját

25. alkalommal rendezték meg a Magyarországi Néderlandisztika Napját

15 mei 2025 Door Redactie Neerlandistiek Reageer

➔ Lees meer
De Vliegende Hollander. De Mythe bij Gerard Reve, Jef Last en Louis Ferron

De Vliegende Hollander. De Mythe bij Gerard Reve, Jef Last en Louis Ferron

12 mei 2025 Door Redactie Neerlandistiek 1 Reactie

➔ Lees meer
➔ Bekijk alle video’s en podcasts

Footer

Elektronisch tijdschrift voor de Nederlandse taal en cultuur sinds 1992.

ISSN 0929-6514
Bijdragen zijn welkom op
redactie@neerlandistiek.nl
  • Homepage
  • E-books
  • Neerlandistische weblogs
  • Over Neerlandistiek
  • De archieven
  • Contact
  • Facebook
  • YouTube

Inschrijven voor de Dagpost

Controleer je inbox of spammap om je abonnement te bevestigen.

Copyright © 2025 · Magazine Pro on Genesis Framework · WordPress · Log in

  • Homepage
  • Categorie
    • Voor de klas
    • Vertelcultuur
    • Naamkunde
  • Archief
    • 10 jaar taalcanon
    • 100 jaar Willem Frederik Hermans
  • E-books
  • Neerlandistische weblogs
  • Jong Neerlandistiek
  • Frisistyk
  • Mondiaal Neerlandistiek
  • Over Neerlandistiek
  • Contact
%d