Hoera, ze kennen Wrongman, een sadist

Een geschiedenis van het Nederlands in 196 sonnetten (180)
Het Nederlandse sonnet bestaat 453 jaar. Hoe is het de taal in die tijd vergaan?

Door Marc van Oostendorp

Illustratie: Susanne van der Kleij

Poly-interpretabel

In smakzoen hangen rode etenswaren
En zware honden (koest man!) en sigaren
Na Mao’s knarsen zweeg een hedonist
We zoeken dorstig manna, hè, en snaren

Een ranke non had zwanenroes gemist
Haar Weense kannen zoemen… ’n Drogist
Zwemt in Arosa, Dongen, Sneek en Haren
Hoera, ze kennen Wrongman, een sadist

Shoarma, snoer, Nanking, een zedenwet –
Zo werken grind en thee om ananassen
Ga! Wens een nazihemd en tsarenkroon
(Weer hazendrek, gans, tennis, anemoon!)
Haemorroïden wenken: zang en tassen?
Een heidens werk, zo’n anagramsonnet.

(Drs. P [H.H. Polzer], Het rijmschap)

De jaren zeventig en tachtig van de twintigste eeuw: de tijd dat in onze streken alom werd gespot met de wetten van de betekenis. In de taalwetenschap vierde het werk van Noam ‘Colorless green ideas sleep furiously‘ Chomsky hoogtij, volgens wie het overdragen van betekenis slechts een min of meer toevallige toepassing is van taal: het was hem om de pure vorm van zinnen te doen. Ook de computertaalkunde op – de pogingen om de computer te leren omgaan met taal, wat altijd is blijven betekenen: het manipuleren van tekens zonder te begrijpen wat ze betekenen, want dat kan de computer nog steeds niet. Tegelijkertijd bloeide het Opperlands van Battus én het plezierdicht van onder andere H.H. Polzer (wiens bekendste pseudoniem Drs. P was).

Het sonnet Poly-interpretabel is misschien wel een van de hoogtepunten van die periode: een ‘anagramsonnet’, zoals de dichter zelf aan het eind verzucht een heidens werk, waarvan je niet kunt bedenken hoe iemand het verzonnen krijgt, laat staan hoe hij het voltooit.

Polzer had een ongekende fascinatie voor de vorm. Alleen al wat het sonnet betreft, heeft hij eindeloos veel mogelijkheden uitgeprobeerd. Waarom zou je een sonnet bijvoorbeeld altijd opdelen in 4+4+3+3 of 4+4+4+2? Waarom niet ook in 5+5+4 of 2+3+4+5?  Het ging slechts om het meesterschap, en meesterschap betekende: beheersing van de vorm. De betekenis was secundair: zo’n sonnet kon gerust en misschien zelfs idealiter vooral gaan over het feit dat het een sonnet was.

De titel van dit sonnet is dan ook intrigerend: hoezo ‘poly-interpretabel’? Wellicht dat Polzer wilde spotten met de contemporaine kritiek die juist nog steeds op zoek was naar betekenis, en wel in zoveel mogelijk lagen over elkaar heen gesmeerd.

Wie het sonnet probeert te lezen alsof er een mededeling wordt gedaan, heeft het ook niet gemakkelijk. Tegelijkertijd vind je in het werk van Polzer toch vrij gemakkelijk een paar thema’s, of in ieder geval, rode draden: erotiek (‘smakzoen’, ‘een ranke non’, ‘zedenwet’) en bruut geweld (‘zware honden’, ‘Mao’s knarsen’, ‘Wrongman, een sadist’, ‘nazihemd’). Bovendien wist Polzer altijd tegelijkertijd absurd en ironisch te klinken.

Het sonnet is overigens niet helemaal perfect als anagram: regel 3 heeft een n minder dan alle andere regels. Een niet al te eenvoudig computerprogramma kan het inmiddels waarschijnlijk verbeteren, maar zoals Perzische tapijtwevers expres een foutje inbouwen omdat alleen God onfeilbaar is, zo zal de menselijke dichter expres een foutje moeten blijven maken omdat alleen de mens dat kan.

BewarenBewaren