In verband dat er een trein rijdt

Door Marc van Oostendorp

(De Zuid-Willemsvaart, 14-09-1929)

Hoe taalliefhebbers het vroeger deden, vóór de tijd van de sociale media: het is een raadsel. Je moest het toen altijd doen met je eigen kleine waarnemingen en wat misschien deze of gene vriend je dan nog kwam vertellen, maar je kon niet zo makkelijk delen in wat allerlei taalgevoelige mensen elders iedere dag weer opvisten uit de zee van taal die ons almaar omgeeft.

Je kon dan bijvoorbeeld niet genieten van de avonturen van Rutger Kiezebrink in de trein:

We discussieerden er nog even na, op Twitter. (Een NS-medewerker kwam zich er ook nog mee bemoeien omdat hij of zij dacht dat dit iets is waar het bedrijf zich voor moest excuseren. De hele dag sturen ze allerlei vormen van miscommunicatie over ons heen, maar o wee als ze denken dat je taalkritiek hebt! Dan gaan ze ineens hun excuses aanbieden.)

Het is duidelijk een uitdrukking die al heel lang gebruikt wordt. Er zijn waarschijnlijk weinig of geen mensen in leven die de uitdrukking niet ook al in hun jeugd bijvoorbeeld in de krant hadden kunnen tegenkomen:

Geraff. Engelsche Katoenolie (zeepolie) vast, vooral op levering in verband dat verkoopers niet op Mei/Augustus afgeven.
(De Telegraaf 09-02-1902)

De bekende Wilhelmina-speler Tonny v. Haeren zal niet meer voor Wilhelmina uitkomen in verband dat hij zich gaat vestigen te Leiden.
(Tilburgsche Courant, 1.101926)

Het eerste citaat is zo onduidelijk (‘op Mei/Augustus afgeven’?) dat het misschien niet erg overtuigend is en het is misschien veelzeggend dat het tweede citaat én dat in het plaatje hierboven uit Brabantse kranten komen, en dat Kiezebrink ook in die provincie woont, maar in ieder geval in de jaren twintig was het dan ook een uitdrukking.

Het zal er mee te maken hebben dat met en dat niet goed samengaan: je zegt ‘hij houdt rekening met onze belangen’, maar niet ‘hij houdt rekening met dat wij andere belangen hebben’. In plaats daarvan zeg je dan natuurlijk ‘hij houdt er rekening mee dat wij andere belangen hebben’: met verandert in mee en er verschijnt een er voor.

Die oplossing is dan weer niet goed gelukkig met de uitdrukking in verband met, misschien omdat er dan niet zo makkelijk een plaatsje kan vinden: ‘Dat komt in verband ermee dat er een goederentrein voor ons rijdt’ is ook niet zo lekker. En dus kom je makkelijk op die oplossing, het gloednieuwe voorzetsel in verband.