Je zegt wel degelijk twee ‘r’-en na elkaar

Door Marc van Oostendorp

Met ultrasound gemaakte plaatjes van de tong tijdens het uitspreken van een tril-r (links) en een Gooise-r (rechts). Het plaatje geeft een doorsnede van de mond; de punt van de tong bevindt zich links. (Afbeelding uit het besproken artikel.)

Je zegt eigenlijk nooit twee keer dezelfde medeklinker achter elkaar. Probeer het maar: mokka, dat spreek je niet uit met twee keer een k. En zelfs als je pakkans met een beetje tempo uitspreekt, laat je je tong maar één keer klikken. Uit metingen blijkt: de s van huisstofmijt is niet net zo lang als die van huis opgeteld bij die van stofmijt wanneer je die twee woorden los uitspreekt, maar ongeveer even lang als één s.

Wat betekent dit? Laat je één van de twee medeklinkers weg als ze op elkaar botsen? Of druk je samen? Het lijkt weinig verschil te maken, maar in een nieuw artikel in het Journal of Phonetics laten de fonetici Patrycja Strycharczuk en Koen Sebregts overtuigend zien dat het tweede aan de hand is: je laat niet één van de twee medeklinkers weg, maar je drukt de twee samen in de tijdsspanne van één medeklinker.

Paar raden

Strycharczuk en Sebregts onderzochten één medeklinker die in de spraak van veel Nederlanders een fijne eigenschap heeft: de r klinkt aan het eind van een lettergreep anders dan aan het begin. Dit geldt met name voor mensen die een zogeheten ‘kak-R’ of ‘Gooise R’ hebben, waarbij je je tong als een propje achter in je mond bolt. Anders dan in het Engels hebben Nederlandstaligen die r alleen aan het eind van een lettergreep. In het woord raar kun je de laatste r wel op zijn Goois uitspreken, maar de eerste niet. Bij de eerste zit meestal een zekere trilling.

Die Gooise r is dus heel fijn voor onderzoek. Strycharczuk en Sebregts lieten mensen groepjes woorden zeggen als:

  • pa raden
  • paar ademen
  • paar raden

Precieze manier 

Sommige mensen spreken de r in de eerste woordgroep dus anders uit dan in de tweede: pa raden heeft een tril-rpaar ademen een Gooise. Wanneer je nu bij de botsing van twee medeklinkers een van de twee zou weglaten, kun je gaan onderzoeken welk van de twee r-en mensen dan zeggen.

Uit het onderzoek blijkt: ze zeggen ze allebei een beetje. Hoewel de r in paar raden niet veel langer duurt dan die in pa raden of paar ademen, is hij wel in beweging en begint hij Goois om te eindigen met een korte trilling. Je kunt dus de r‘en in de genoemde groepjes van elkaar onderscheiden: niet aan de hand van de duur, maar aan de hand van de precieze manier waarop hij wordt uitgesproken.