Ouderwets

Door Marc van Oostendorp

Taalgevoel is een mooi bezit. Er zijn veel mensen die denken het te hebben; die schrijven dan af en toe een ingezonden brief naar de krant omdat ze tussen de honderdduizenden gedrukte woorden die de krantenjongen bij hen in de bus doet ineens ‘het meisje die’ hebben zien staan en daarover vanwege hun fijnzinnige taalgevoel in toorn zijn ontstoken.

Er zijn maar weinig mensen die het taalgevoel hebben dat ik bewonder, die uit de enorme taalstroom die ons dagelijks omspoelt, steeds iets nieuws weet op te vissen. Ik heb Ton den Boon hier niet zo lang geleden al een keer bejubeld en ik blijf niet aan de gang, maar hij is dus zo iemand die je, zelfs als je je verbeeldt toch ook wel wat gevoel voor taal te hebben, regelmatig weet te verrassen.

In een nieuw boekje, Dat gaat ‘m niet worden, heeft Den Boon nu een groot aantal stukjes verzameld die hij in de loop der tijd voor Trouw schreef. In een van die stukjes schrijft hij bijvoorbeeld over de veranderende betekenis van ouderwets.Vroeger betekende ouderwets, zegt Den Boon, dat iets hopeloos verouderd was, “uit grootmoeders tijd”. Maar in deze tijd is een iPhone 7 al ‘ouderwets’ op het moment dat de iPhone 8 wordt geïntroduceerd, terwijl je er nog prima mee kunt twitteren en spelletjes spelen. Als mogelijke verklaring noemt Den Boon dat ouderwets steeds meer als een soort leenvertaling wordt gezien van het Engelse oldskool.

Als dat zo was, was het een interessant voorbeeld van een intrigerend verschijnsel: dat je niet zozeer een woord overneemt van een andere taal, maar een manier om de werkelijkheid af te bakenen. Het is alleen niet helemaal duidelijk hoe je zoiets zou kunnen vaststellen. Het lijkt mij in ieder geval niet onwaarschijnlijk dat ook simpelweg de door bedrijven als Apple tot in de puntjes vervolmaakte marketingtechniek om steeds iets uit te brengen dat net een beetje anders is maar het voorgaande toch totaal moet vervangen, tot een betekenisverschuiving kan leiden.

Kenmerkend lijkt me wat dat betreft dat ouderwets in andere domeinen dan ook zijn oude nuance lijkt te behouden. Als ik een ouderwetse keuken heb, is dat er inderdaad eerder een zoals opoe had dan een uit 2016. Eigenlijk is de betekenisverschuiving van ouderwets beperkt tot een klein domein.

Ton den Boon. Dat gaat ‘m niet worden. 101 trends uit de taalcolumns van Trouw. Utrecht: Van Dale. Bestelinformatie bij de uitgever.