De koffie was prima

 Door Marc van Oostendorp

Echte taalliefhebbers die met elkaar praten, daar gaat niets boven. Iemand hoeft maar wat te zeggen, of de anderen slaan al aan het discussiëren over de vorm van het zojuist te berde gebrachte, en dat zet dan een machinerie in gang van steeds meer commentaar op steeds meer commentaar.

Zo zat ik onlangs met twee van de leukste taalliefhebbers van Nederland in een koffiehoekje dat beweerde ‘de beste koffie van de campus’ te hebben. Het gesprek kwam op het woord prima. Van Dale beweert dat het ‘eerste, fijnste, voornaamste’ betekent en ‘vandaar uitstekend, bijzonder goed’. Als voorbeeld geeft het woordenboek zelfs nog het zinnetje:

  • De koffie is prima.

Maar wij waren het erover eens dat ‘prima koffie’ helemaal niet zulke uitstekende koffie is. Wanneer je pretendeert de beste koffie van de campus te serveren, ben je waarschijnlijk minder blij met deze kwalificatie dan met:

  • De koffie is goed.

Prima betekent in het moderne Nederlands iets als ‘er is weinig tegen in te brengen’; erg jubelend is het niet. Zelfs het, toch ook niet overdreven uitbundige, goed is normaliter positiever.

Het woordenboek Van Dale Hedendaags Nederlands, een uittreksel van Van Dale dat gratis geraadpleegd kan worden op de website vindt ‘uitmuntend’ zelfs een goede vertaling. Dat is echt overdreven. Je kunt natuurlijk van positieve kwalificaties altijd ‘uitmuntend’ maken door een bepaalde, uitroep-achtige intonatie:

  • De koffie is prima!
  • De koffie is goed!

Maar daar is het de intonatie die als versterker werkt. Zelfs een nog wat gematigder kwalificatie als oké kan er ineens enthousiast van worden:

  • De koffie is oké.

Met een neutrale intonatie heeft prima de oorspronkelijke betekenis ‘op de eerste rang’ volledig verloren, besloten wij. En toen kwamen we erachter dat de bazen van de koffietent hun koffie lekker vonden, de lekkerste zelfs. Waar past dat in het rijtje?