‘Doorgeschoten flexisme’

Door Marc van Oostendorp

Het achtervoegsel –isme is geloof ik zijn betekenisgebied aan het uitbreiden. Er is weer een nieuwe nuance aan het ontstaan: die van de discriminatie.

Het Taalportaal somt al een aantal mogelijke betekenissen op: het achtervoegsel kan verwijzen naar ‘pathologische condities’, zoals in botulisme en alcoholisme, of naar taaleigenaardigheden, zoals in syllogisme of germanisme. In een enkel woord verwijst het naar de bouw of structuur: mechanisme, organisme. Maar de twee belangrijkste betekenisvelden hebben betrekking op ideologieën (marxisme, calvinisme, purisme) of op manieren van zijn (snobisme, analfabetisme).

Racisme is geloof ik onder andere zo’n lastig woord omdat het die laatste twee betekenissen bevat. Het racisme is een bepaalde ideologie – de gedachte dat sommige rassen beter zijn dan anderen, en dat de maatschappij op die gedachte moet worden ingericht – en tegelijk wordt het gezien als een soort persoonskenmerk. Iemand kan racist zijn zonder ditzelf te weten; dat is geloof ik niet mogelijk bij pakweg het calvinisme. Bovendien word je wanneer je zo onbewust racistisch bent vaak als wat minderwaardig beschouwd.

Discriminatie

Er is natuurlijk steeds meer aandacht voor allerlei soorten discriminatie, en woorden als seksisme of ageism hebben geloof ik eenzelfde connotatie. Ze kunnen eventueel verwijzen naar een ideologie – de gedachte dat vrouwen en bejaarden minderwaardig zijn –, maar ze verwijzen toch vooral naar een soort houding, die eventueel ook onbewust kan zijn – een houding van discriminatie.

Sinds vorig jaar is daar kennelijk een nieuw woord bijgekomen: flexisme, volgens de financiële website Sprout ‘het verschijnsel waarbij flexibele krachten niet als volwaardige medewerkers worden behandeld.’Dat lijkt me geen ideologie – ik geloof niet dat er veel mensen zijn die expliciet de gedachte zouden onderschrijven dat flexwerkers mindere mensen zijn –, en Sprout beschrijft het dus als een verschijnsel, iets dat zich kennelijk nu eenmaal voordoet, een vorm van menselijk gedrag dat geen nadere verklaring behoeft. Maar je weet door dat –isme wel meteen dat het geen neutraal verschijnsel is, dat het afkeurenswaardig is, discriminatie. Dat lijkt me een nieuwe nuance in de betekenis van dat achtervoegsel: –isme betekent óók ‘discriminatie’.

Taalgevoel

In de Telegraaf van begin vorig jaar lezen we eigenaardig genoeg over ‘doorgeschoten flexisme’. Dat suggereert dat er ook een redelijke vorm van flexisme zou zijn, en dat zou dan weer een heel andere betekenis aan -isme geven, zoiets als ‘onderscheid maken’.

Die nuance kan ik wel reconstrueren, maar ik voel hem niet aan. Hoewel ik geen duidelijke opinies heb over wat voor verschillen er eventueel op de werkvloer gemaakt moeten worden tussen flexwerkers en vaste medewerkers, druist dat inmiddels eigenlijk in tegen mijn taalgevoel, op dezelfde manier waarop doorgeschoten alcoholisme of doorgeschoten racisme dat doet.