Expliciet instemmen met seks

Door Lucas Seuren

Wie, net als ik, af en toe moeite heeft met het lezen van signalen en hints van de andere sekse (of dezelfde natuurlijk) is het wellicht een goed idee om over een tijdje naar Zweden te verhuizen. Als het aan de premier ligt komt er namelijk een wet waarin geregeld wordt dat er expliciet, wederzijdse instemming moet zijn voor seks. Vragen of iemand je Wifi wil gebruiken of binnen wil komen om je etsen te bekijken is daarmee niet langer voldoende als je een vervolg wilt geven aan een romantische avond.

Het lijkt een mooi initiatief in de strijd tegen seksuele intimidatie—seks moet vrijwillig zijn—maar de wet is zo absurd dat ik er hard om heb moeten lachen en twijfelde of de berichtgeving niet van De Speld kwam. Taalgebruik laat zich namelijk helemaal niet zo gemakkelijk afdwingen, en wat juristen verstaan onder expliciete instemming komt volstrekt niet overeen met wat normale mensen onder instemming zouden verstaan. Je indekken op een manier die voor de rechter houdbaar is, zal leiden tot de meest ongemakkelijke en hilarische situaties; een romantische sitcom is er niks bij.

Ongemakkelijk

Stel je de volgende situatie voor: Je bent met een date in een restaurant. Er is een prima klik, het gesprek verloopt gemakkelijk, je lacht met elkaar, er wordt wat gedronken: alles gaat voorspoedig. Na het eten loop je met je date mee naar huis. Daar aangekomen vraagt hij of zij of je misschien nog even binnen wil komen voor een drankje. Vervolgens zit je, iets ongemakkelijk, naast elkaar op de bank met een glas wijn. En dan vraag je: “Vind je het goed als ik je uitkleed en we seks gaan hebben?” (eventueel in meer bruuske terminologie)—Ik kan we weinig manieren voorstellen waarop je de situatie ongemakkelijker kan maken, maar je moet de vraag wel stellen als je juridisch wil indekken.

Waar de Zweedse overheid aan voorbijgaat is dat onze alledaagse interacties bestaan uit een enorm systeem van conventies waarmee we interactionele probleempjes oplossen, probleempjes zoals wie wanneer iets mag zeggen en hoe je een vraag stelt. En die conventies zijn deels een reflectie van onze normen en waarden. In onze cultuur is het bijvoorbeeld niet gebruikelijk dat je tijdens een (eerste) date expliciet vraagt of jullie het bed in duiken, net zo min als het conventie is dat je een vreemde om hulp vraagt door te zeggen: “Hey jij daar, waarom help je me niet even?!” Daarmee zeg ik niet dat het niet gebeurt, maar in de meeste situaties zouden we dat als ongepast zien: het is te direct en dat kun je niet wettelijk afdwingen.

Laten we het voorbeeld er weer bij pakken. Als iemand ons vraagt na een date om binnen te komen, veronderstellen we veelal—mits we interactioneel competent genoeg zijn—dat dat drankje een eufemisme is. De wijn is slechts een opmaat voor een vervolg van de date in de slaapkamer. Je vraagt dus niet om seks: iemand neemt gewoon het initiatief en de ander gaat daar in mee of trekt zich terug. Maar als je partner je vervolgens voor de rechter daagt en jij verdedigt je door te stellen dat je date niet merkbaar tegenstribbelde, ook al zijn er geen fysieke tekenen van onwil, dan nog zou je schuldig kunnen zijn aan verkrachting. Hoe we instemming hebben geregeld in onze samenleving telt niet langer als instemming.

Schriftelijk

Maar wacht! Daar houdt de absurditeit niet op. Toen ik dit nieuws deelde met een vriend kwamen we al snel tot de conclusie dat orale toestemming ook niet afdoende is. Immers, het blijft altijd jouw woord tegen dat van de ander. Je moet dus ervoor zorgen dat er een getuige is, of als dat niet mogelijk is moet je het schriftelijk laten vastleggen. Bescherming meenemen betekent dus niet alleen een condoom, maar ook een formulier dat jullie beiden ondertekenen.

Bovendien kan de wet niet voorkomen dat de instemming wordt verleend omdat er een dreigend gevoel is. Wat mensen zeggen is lang niet altijd wat ze willen; en dan maakt het volstrekt niet uit of het taalgebruik direct of indirect is. Louis CK vroeg ook toestemming om zijn gezag uit zijn broek te halen, maar daarmee is wat hij deed natuurlijk niet acceptabel. Als iemand zegt dat hij of zij instemt, wil dat nog steeds niet zeggen dat die persoon het daadwerkelijk wil. Als er eenmaal de zweem is van dwang, dan zal iemand bij een expliciet verzoek niet gemakkelijker nee zeggen. Het gevolg is dus dat de positie van het slachtoffer zwakker wordt; hij of zij is niet simpelweg meegegaan in het initiatief van de ander, maar heeft expliciet ingestemd. Dat die persoon dat deed omdat hij of zij zich onveilig voelde heeft geen juridische waarde meer.

Non-oplossing

Zoals ik zei biedt taal een afspiegeling van onze normen en waarden; het geeft een blik in onze cultuur. Maar taal zelf geeft die cultuur maar heel beperkt vorm. Onvrijwillige seks is niet het gevolg van gebrekkige middelen om aan elkaar duidelijk te maken of we seks willen. Die middelen die we hebben dienen dat doel prima. Het probleem is dat het inzetten van die middelen niet de garantie biedt dat er daadwerkelijk sprake is van een vrijwillige overeenkomst. Maar die garantie biedt deze wet net zo min. De Zweedse premier gaat uit van een maakbare taalcultuur, maar zadelt mensen slechts op met een nieuw probleem: hoe kom ik erachter of mijn date met me naar bed wil, zonder dat ik vraag of mijn date dat wil, maar waarbij hij of zij me wel expliciet maakt dat hij of zij het wil? Ik ben benieuwd naar de ontwikkelingen in de Zweedse datingscene.