Bilderdijklezing 2017 in Haarlem

Door Peter van Zonneveld

Op 18 december was het 186 jaar geleden dat in Haarlem de dichter Willem Bilderdijk overleed. Dat werd op 15 december herdacht in de Grote Kerk aldaar, met een openingswoord van burgemeester Jos Wienen, een lezing van tekenaar Joost Swarte, een gedicht van Hester Knibbe en een kranslegging. Het was ijskoud in de met vijfhonderd toehoorders gevulde kerk. Joost Swarte belichtte een paar aspecten van Bilderdijks tekenkunst, en gaf een exposé over De klare lijn in zijn eigen werk.

Hierop volgde de presentatie van het boekje ‘Het geheim van de klare lijn’, een uitgave van De Zingende Zaag, als hommage aan Joost Swarte. Daarin is ook de tekst van zijn lezing opgenomen, met veel plaatjes. Hester Knibbe droeg haar lofdicht voor: ‘Wandeling met Willem Bilderdijk. IJsland 2017.’ Vervolgens begaven we ons onder leiding van ceremoniemester Ruud Douma in een lange stoet naar Bilderdijks graf voor het leggen van kransen.

Na deze plechtigheden was er een geanimeerde borrel in het Noord Hollands Archief. Een kleiner gezelschap vertrok om zeven uur naar de voormalige drukkerij van Joh. Enschede, waar nu restaurant Stempels gevestigd is. Daar werd een voortreffelijk diner geserveerd, gelardeerd met een paar toespraken en het optreden van Ruud Douma, alias Dolly Bellefleur. Er was in een kleine oplage een speciale menukaart gedrukt, voorzien van een vers van Bilderdijk.

George Moormann, president van het Bilderdijk Genootschap Haarlem, sprak over de tafelbel van Lodewijk van Deyssel en de rol van dit bijzondere object in Sociëteit Teisterbant, de club van Godfried Bomans. Rick Honings lichtte zijn fascinatie voor Willem Bilderdijk en Herman Brusselmans toe. De naam van de eerste komt slechts eenmaal voor in het uitgebreide oeuvre van de tweede. Het gaat dan om een meisje dat naakt verzen van Bilderdijk citeert. De stemmig geklede Hester Knibbe droeg wederom haar lofdicht op de grote dichter voor. Ruud Douma’, getooid met een papieren pruik à la Marlène Dietrich, zong haar onnavolgbare ‘Ich hab nog einen Koffer in Berlin’. Onnavolgbaar? Hij deed het werkelijk prachtig.

In mijn toespraakje haalde ik een paar herinneringen op. De tafelbel deed me denken aan Godfried Bomans, die ik in 1966 heb leren kennen toen ik als zeventienjarige het jongste lid werd van de Dutch Dickens Fellowship, waarvan hij president was. In 1967 publiceerde ik een loflied op Bilderdijk in onze schoolkrant. Dat begon zo:

O bulderende Bilderdijk!
Met goddelijke krachten
toegerust, zijt gij gelijk
een koning aller machten!
Laat ons niet langer smachten!
Aanvaard dit huldeblijk!

Tien jaar later, in 1977, besprak ik in NRC Handelsblad een editie van Bilderdijks dichtbundel ‘Mijn Verlustiging’. Die recensie eindigde met de woorden: ‘Maar nog altijd legt een geheimzinnige hand op 18 december, Bilderdijks sterfdag, rozen op zijn graf in de Grote Kerk te Haarlem.’ ‘Wie is dat?’ vroeg mevrouw dr. M.A. Schenkeveld-van der Dussen, die deze editie verzorgde, mij later. ‘Dat weet ik niet’, antwoordde ik. Het leek mij niet opportuun om te onthullen dat ik dat zelf was.

Weer tien jaar later, op 18 december 1987, overleed de kleurrijke uitgever G.A. Van Oorschot. Die was van plan geweest de verzamelde dichtwerken van Bilderdijk uit te geven. Ik heb hem dat met kracht afgeraden, omdat ik voorzag dat dit tot een ramp zou leiden. Het is gelukkig ook niet gebeurd. Toen Ruud Douma eerder deze avond het lied van Marlene Dietrich over Berlijn ten gehore bracht, begreep ik direct dat dit een hommage was aan Bilderdijks zoon Julius Willem, die in 1798 in die plaats was geboren.

George Moormann had mij gevraagd een bijdrage te leveren aan het boek ‘Het geheim van de klare lijn.’ Het moest dan gaan over Bilderdijks relatie tot dit begrip. Het probleem was, dat die term door Joost Swarte is bedacht. Na enig zoeken in mijn Bilderdijk-archief vond ik toch een toepasselijk vers van zijn hand:

De klare lijn

Weg met die hoogmoed!
Zij leidt tot rampspoed!

Hoe komt de kunst tot stand?
Ik ben een werktuig, en niets meer
Als ik de tekenstift hanteer
Want Hij geleidt mijn hand!

Wat ik verfoei? De klare lijn!
Vertrouw op Hem! De rest is schijn!

Aan het eind van de avond konden we terugzien op een geslaagde manifestatie. Bilderdijk zou verbaasd zijn geweest. Toen hij in december 1831 begraven werd, had zich slechts een handjevol mensen verzameld rond de geopende groeve. En nu? De kranslegging werd bijgewoond door maar liefst vijfhonderd mensen. Die waardering zou hem ongetwijfeld goed hebben gedaan.