Was ik nog maar 17 revisited

Door Marc van Oostendorp

Het leuke van bloggen over taal is dat je wordt gelezen door taalgevoelige mensen. Toen ik vorige week een stukje schreef met als titel Was ik nog maar 17, bedoelde ik daar niets mee, behalve mijn verlangen de wereld in te slingeren tijdelijk veel jonger te zijn dan ik nu eenmaal ben. Maar al snel reageerde de Twitteraar Christopher Bergmann teleurgesteld: hij had gehoopt dat ik nu eindelijk eens de heikele syntactische kwestie zou aanroeren die door dat soort zinnen wordt geopenbaard.

Terwijl ik nog nooit aan die heikele kwestie had gedacht.

Maar het is waar: er is iets vreemds met die zin. Je kunt namelijk niet zomaar zeggen:

  • Was ik 17!
  • Had ik 100 euro!

Zulke zinnen schreeuwen om de een of andere reden om een maar. Waarom dat zo is, is op zich al een interessante vraag. Maar kennelijk is die in de zin die ik als titel had gebruikt niet nodig. Beide volgende zinnen zijn even goed:

  • Was ik maar nog maar 17!
  • Was ik nog maar 17!

Nog maar, dat eigenlijk iets heel anders in de zin doet (17 nader bepalen: ik wil niet 17 zijn, ik wil nog maar 17 zijn) kan kennelijk tegelijkertijd ook gebruikt worden om het eerste maar ook uit te drukken. Wanneer de twee maren naast elkaar dreigen te staan, moet je een van de twee weglaten (of een duidelijke breuk tussen de twee maken in je uitspraak):

  • Had ik maar 100 euro.
  • Ik heb maar 100 euro.
  • Had ik maar maar 100 euro. [Uitgesloten]

Het doet me een beetje denken aan het gedrag van het woordje er. Ook daarvan kun je er niet twee naast elkaar hebben:

  • Ik heb twee boeken op het schap gelegd.
  • Ik heb er twee op het schap gelegd.
  • Ik heb er twee boeken op gelegd.
  • Ik heb er er twee op gelegd. [Uitgesloten]
  • Ik heb er twee op gelegd, 

In deze laatste zin speelt er ook twee rollen. Je kunt hetzelfde zien als je in deze zinnen er vervangt door hier of daar. Waarom dat precies zo is, weten we niet goed (ik schreef er eerder over) en dus ook niet waarom uitgerekend maar (alweer een woordje met een r) hier een beetje aan mee doet.