Een onbekende middelnederlandse rijmspreuk

Door Renaat Gaspar

In het relaas van Arent Willemsz, pag. 17-18 over zijn reis naar Jeruzalem (zie de dbnl) staat een onder pelgrims gevleugelde uitdrukking die niet bij Harrebomée noch bij Cauberghe teruggevonden kan worden.

Die peregrijnen seggen:

‘Tot Termijnen drincken sij guede wijnen.

Te Monte Flescoen verdrincken sij cousen ende schoen.’

Twee Italiaanse steden worden hier genoemd: 1. Termeno in Noord-Italië op ca. 130 km NW van Venetië; dit is (was?) de volledig Duitstalige plaats Tramin an der Weinstraße in Zuid-Tirol. De druif van de Gewürztraminer komt daarvandaan. 2. Monte Fiascone, ca. 80 km NW van Rome, beroemd vanwege zijn muskaatwijn Est Est Est. Pelgrims op weg naar Palestina dan wel naar Rome maakten duidelijk onderscheid tussen deze twee etappeplaatsen. Waarom? De verklaring moet je zoeken in de dubieuze reputatie van Monte Fiascone. Daar immers zou een reiziger zich dood hebben gedronken aan de wijn Est Est Est. Cornelis de Bruyn (1698) – zie http://www.dbnl.org/tekst/bruy004reiz03_01/ → doorzoek de hele tekst → zoekterm: Est Est Est – maakt hier kort melding van:

Den 14den der gemelde maand december zette ik de reis weder voort en nam myn weg over Monte Fiascone, alwaar uitsteekende  muskadelwyn is. Om welke reden een zeker reiziger zich daar (vry wat langer als hy behoorde) ophield, vindende denzelven zoo smaakelyk dat hy, konnende die nectar niet een oogenblik missen, zyne wellust eindelyk met de dood moest betaalen.

 

Een (hier vertaalde) aantekening in de Franse editie van zijn reisverhaal (1723) verhaalt uitgebreid:

Monte Fiascone is een stadje, gelegen op een berghelling, op acht mijl van Viterbo. Die reiziger was een Duitse heer, die Italië doorkruiste. Men zegt dat hij ervoor gezorgd had steeds een van zijn officieren vooruit te zenden met de opdracht in alle herbergen op zijn route de wijn te proeven en, als die goed bevonden werd, dit woord EST op de deur te kalken om zijn meester te waarschuwen dat hij zijn tocht kon onderbreken en dat hij niet vergeefs was afgestegen. In Monte Fiascone drink je een uitstekende wijn, genaamd Moscatello. Er zijn in de voet van de berg spelonken uitgediept die de wijn altijd zeer koel houden. De Moscatello viel in de smaak bij de officier, en om zijn meester duidelijk daarop attent te maken verdrievoudigde hij het EST door op de deur te kalken: EST EST EST. De meester vond hem niet minder goed dan zijn officier en hij dronk er zoveel van, dat hij eraan stierf.

Terug naar het volledige spreekwoord (Die peregrijnen seggen:) Tot Termijnen drincken sij guede wijnen. Te Monte Flescoen verdrincken sij cousen ende schoen.

Een drietal andere uitdrukkingen en/of spreekwoorden lijken hier samengebracht te zijn.

1. ‘Goede wijn maakt lichte reis’: een goed glas wijn verlicht de reis. Zie W.N.T. XXVI, 270.

2. ‘In kousen en schoenen sterven’: gerust, door eigen verdienste (en niet dankzij Gods genade) de eeuwigheid ingaan. Zie W.N.T. XXVI, 270.

3. ‘Met kousen en schoenen ergens komen’: gemakkelijk, goed toegerust de reis (inz. de laatste reis naar het hiernamaals) volbrengen. Zie W.N.T. XIV, 747 en vooral W.N.T. VII, 5860.

Voorts kunnen de volgende twee nevengedachten een rol gespeeld hebben.

1. De kous als archetypisch voorwerp om geld in te bewaren. Vandaar: beurs, spaargeld. Zie W.N.T. VII, 5859.

2. De schoen als zinnebeeldig voorwerp dat bescherming biedt tegen de zonde. Zie De Bruyn, 2001: 127.

Als men de bovenstaande gegevens met elkaar in verband brengt, mag men wellicht de volgende betekenis toekennen aan Die peregrijnen seggen: tot Termijnen drincken sij guede wijnen. Te Monte Flescoen verdrincken sij cousen ende schoen:

Een pelgrim die, op weg naar het Heilig land, in Termeno is gearriveerd, is niet alleen op de goede weg naar Venetië (en van daar naar het Heilig Land), maar óók met een gerust geweten goed op weg naar het eeuwige geluk, want hij zal sterven met kousen en schoenen aan. Als hij  echter langs Monte Fiascone (80 km NW van Rome) reist, zal hij nooit in Palestina aankomen en niet met een rein gemoed sterven. Hij is immers in Monte Fiascone zijn geld kwijtgeraakt en heeft zich overgegeven aan de zonde van de drankzucht en het kwaad van de dronkenschap.

In het verlengde van dit alles ligt de oude uitdrukking ‘Met kousen en schoenen in de hemel komen’: gemakkelijk in de hemel komen. Cf. F.A. Stoett, 1943: 504-505.

Een reclameboodschap van de wijnboeren bij Tramin/Termeno, gericht tegen die van Monte Fiascone, (‘Onze kruidige gewürztraminer is smakelijker dan die geurige moscatello van jullie’) is natuurlijk volstrekt onwaarschijnlijk. Wél mogelijk is de achterliggende gedachte, dat je als pelgrim liever niet eerst naar Rome moet gaan om (tegen betaling) het pauselijk consent tot de bedevaart naar Palestina te halen, maar dat je beter gebruik kunt maken van de mogelijkheid om (eveneens tegen betaling) die toestemming achteraf te verkrijgen van de gardiaan van het franciscanenklooster in Jeruzalem.

En op de achtergrond speelt wellicht de omstandigheid mee, dat Jeruzalem als pelgrimsoord het hoogst genoteerd stond en in dat opzicht meer aanzien dan Rome had.

Aangehaalde literatuur

Bruyn, E. de (2001). De vergeten beeldentaal van Jheronimus Bosch. ’s-Hertogenbosch: A. Heinen.
Cauberghe, J. (1946). Nederlandsche taalschat. Tongeren: Brepols.
Harrebomée, P.J. (1990). Spreekwoordenboek der Nederlandse taal.1990 [herdruk van de uitgave 1858-1870].
Stoett, F.A. (1943). Nederlandsche Spreekwoorden, Spreekwijzen, Uitdrukkingen en Gezegden naar hun oorsprong en beteekenis verklaard door Dr. F.A. Stoett. Zutphen: W.J. Thieme & Cie.
Vries, M de, L. Te Winkel e.a. (1882-1998). Woordenboek der Nederlandsche Taal. Leiden-Den Haag: Martinus Nijhoff, A.W. Sijthoff, SDU.