Helemaal de moeder

Door Marc van Oostendorp

artworks-000059947872-pa224g-t500x500Er is een nieuwe uitdrukking, geheel en al van Nederlandse bodem, niks geen Engels. Ton den Boon schreef er zaterdag al over in zijn onvolprezen taalrubriek in Trouw (hier op Blendle, dus €) en op het Meldpunt Taal werd het een paar dagen eerder ook al opgemerkt: helemaal de moeder. De melder had de volgende zin van de website van het Eindhovens Dagblad gehaald (het ging over die jongens die voor een vlog op de dak van een trein waren gesprongen):

  • Stelletje debielen. Hopelijk procederen zowel Veolia als ProRail jullie helemaal de moeder

Wat is de geschiedenis van deze constructie? In zijn stukje zegt Den Boon dat hij hem terug ziet gaan tot 2012, maar dan gaat het om een net andere constructie: ALLEMAAL de moeder. In die goede oude tijd paste daar bovendien slechts één werkwoord bij, neuken. Hier is de oudste tweet (waarin dat werkwoord overigens impliciet blijft, al wordt het toevallig even ervoor wel genoemd:

Deze uitdrukking werd in 2013 nationaal bekend doordat het werd gebruikt in een filmpje dat PowNed op de tv uitzond en op internet plaatste:

De historie is een vertrouwde: seksuele beledigingen aan het adres van de moeder zijn een universele waarde, al zijn ze in Nederland tot een paar decennia geleden altijd relatief weinig populair geweest. Het de verwijst natuurlijk naar een herkomst in de straattaal.

Bruikbaar

Maar de ware uitdrukking lijkt pas de laatste maanden doorgebroken, door de twee veranderingen waar ik hierboven naar verwezen: allemaal werd helemaal en je kon er voortaan alles mee doen: volgens GeenStijl (dat vermoedelijk een belangrijke rol heeft gespeeld in de verspreiding van de uitdrukking) valoriseert de historicus Leo Lucassen (IISG) bijvoorbeeld iedereen de moeder.

Dat het werkwoord flexibeler is geworden, maakt de uitdrukking natuurlijk meteen een stuk bruikbaarder. Zoals al uit dit voorbeeld blijkt, is hij niet langer alleen een belediging of een bedreiging, maar is helemaal de moeder een versterker geworden die voor ongeveer iedere handeling bruikbaar is, zolang we maar een meewerkend voorwerp vinden, zoals iedereen.

Sloop

Ook de verandering van allemaal naar helemaal heeft natuurlijk bijgedragen aan de grotere populariteit. Je kunt nu ook een enkeling de moeder breken, beluisteren of vervelen. Dat helemaal en allemaal qua woordvorm zoveel op elkaar lijken heeft natuurlijk bijgedragen aan de verandering. Misschien heeft ook de populariteit van uitdrukkingen als ik vind het helemaal leuk een rol gespeeld.

Zo klikte dus van alles in elkaar en dat is minstens een deel van de verklaring van de grote vlucht die de uitdrukking de laatste maanden kennelijk neemt.

Al kun je uiteindelijk nooit helemaal verklaren waarom het precies nu gebeurt. Bij de zoektocht die enkele twitteraars gisteren ondernamen kwam in ieder geval al een instantie voor van de moderne uitdrukking: “Ik sloop je helemaal de moeder” uit 3 november 2013. Waarom is dat dan niet al 2,5 jaar geleden doorgebroken?

Met dank aan Christopher BergmannTon den Boon, André EngelsRob van Kan, Sterre Leufkens, SjoerdTouareg, Sylvia Wenmackers en andere tweeps.
(Wil je ook weleens een bizarre taalvraag van mij helpen oplossen, volg mij dan: @fonolog.)