Kartoliek

Door Marc van Oostendorp


Kartoliek
Illustratie: M. van Oostendorp

Ineens bedacht ik dat sommige leden van mijn familie kartoliek zeiden in plaats van katholiek. Waar komt die r vandaan? Navraag op Twitter leerde dat er ook andere mensen zijn die het kennen, zij het niet veel. Die mensen komen allemaal uit Zuid-Holland, net als mijn familie, dus het is een lokaal verschijnsel.

Op internet vind je het nauwelijks. Op Huishoudplaza schreef een zekere Tijgertje zo’n tien jaar geleden:

Hoi Sje, Bij ons was dat ook. Twee geloven. Ik ben kartoliek geworden. Dus ik heb nooit de communie gedaan! Mijn man wel. Maar als je kartoliek bent en besluit dat je kind gedoopt gaat worden, neem je ook die volgende stap. Echter het vormen is voor mij iets dat moet het kind zelf beslissen. En tegenwoordig is alles mogenlijk. Mijn moeder heeft vroeger verkering gehad met een kartolieke jongen. Ze moest het uit maken, want dat kon niet!!!!!! Tijgertje

Vervolgens vinden we tien jaar lang niets meer tot ineens Jonathan Kleine zich eind februari van dit jaar meldde op een Hongaars webforum met de mededeling:

Het stelt me dan ook teleur van een kartoliek land zoals Spanje, in de bijbel staat dat je respect moet hebben voor alles dat leeft

Via Delpher, de oudekrantensite, vinden we ook een veel oudere vindplaats. Het Soerabaisch Nieuwsblad komt in 1881 met een overzicht van ‘vermakelijke spellingen’ bij de volkstelling:

Een paar andere kranten plaatsen min of meer hetzelfde bericht in hetzelfde jaar, maar verder geeft Delpher weer niets.

Het is dus een verschijnsel dat slechts heel sporadisch aan de oppervlakte komt: het is statistisch bijna te verwaarlozen, maar tegelijkertijd wordt het bij navraag onder mijn (een paar duizend) volgers op zomaar een avond op Twitter door enkelen herkend.

Ik schreef jaren geleden al eens over marzel, waarin ook zo’n vreemde r opduikt. Ik had toen niet aan kartoliek gedacht, maar de verklaring lijkt me min of meer dezelfde: om te voorkomen dat je een lange [aa] zegt (die neiging is in het Rotterdams nogal sterk in vergelijkbare woorden als Canada) moet je de lettergreep sluiten. Toevoeging van een r ligt dan het meest voor de hand, omdat de Rotterdamse r qua plaats van articulatie nogal dicht bij de ah ligt. Op Twitter noemde iemand ook nog corlege, warsmachine en kwardraat. Die voorbeelden ken ik niet, maar hebben vermoedelijk ook dezelfde verklaring.