Bedoeling

Door Marc van Oostendorp


Wanneer de feiten te duidelijk zijn, kun je altijd over bedoelingen discussiëren. De Zandvoortse strandtent stuurde Pieter Steinz, een ALS-patiënt, weg, omdat hij niet kon eten, drinken of praten, maar wel in de zon wilde wachten terwijl zijn vrouw ging zwemmen. NRC Handelsblad schreef erover en tekende het volgende op uit de mond van de strandtenthouder:

Kennelijk is het de strandtenthouder in dezen vooral te doen om bedoelingen. Hij gebruikt het woord in drie zinnen twee keer. Op het terras zitten zonder te bestellen is niet de bedoeling. Wat is dan wel de bedoeling? In ieder geval niet iets kwaads.

Dat bedoeling aan het veranderen is, blijkt als je het in oude woordenboeken opzoekt. Het Woordenboek der Nederlandsche Taal, dat aan dit woord toekwam in 1896, noemt twee betekenissen. In de eerste plaats “Eigenlijk, het streven naar iets, en bij overdracht ook datgene wat men zich ten doel stelt, datgene wat men tracht te bereiken”, en in de tweede plaats “Iets dat men zijdelings te kennen wil geven terwijl men iets geheel anders zegt”.

Geen van beide definities is op het Zandvoortse gebruik van toepassing. Dichterbij komt Van Dale, in ieder geval voor de tweede zin, waar ze synoniemen geven als oogmerk en intentie. Een bedoeling is iets wat zich in iemands hoofd afspeelt en los kan staan van de daden van die persoon. Je zou denken dat bedoelingen van wildvreemde mensen er nauwelijks toe doen, maar in Nederland vinden dienstverleners het vaak belangrijk dat ze op hun bedoelingen worden afgerekend en niet op hun feitelijke prestaties. Als iemand als oogmerk heeft zijn gasten lekker te vertroetelen, maar dan hete koffie over hun heen gooit en met overgare pastasalade komt aanzetten, wordt een beetje bediening al snel kwaad als je er iets over zegt. De bedoeling is immers goed.
Het zinnetje ‘dat is niet de bedoeling’ is nog veel idiomatischer. Het lijkt me niet zomaar woordelijk te vertalen in een een andere taal met behoud van alle implicaties die het voor de gemiddelde Nederlandstalige heeft. Wanneer je tegen een ALS-patiënt in Brighton zou zeggen “that is not the goal” of zelfs “that is not the intention” zou hij je denk ik verbaasd aankijken.
De implicatie van de Nederlandse zin is geloof ik sterker dan dat het niet de oorspronkelijke opzet is. Wanneer je zegt dat x niet de bedoeling is, zeg je dat x niet mag. Er is mogelijk geen expliciete regel geformuleerd tegen x (Parnassia heeft geen regel die zegt dat je moet kunnen praten als je op hun terras zit), maar uit een logische analyse van de wel bestaande regels en de praktijk blijkt wat ‘de bedoeling’ is. 
En alles wat buiten die bedoeling valt,  is niet toegestaan, ook al omdat die bedoeling zelf natuurlijk niet kwaad is.