Met niks

Door Marc van Oostendorp


Mensen kunnen zich zorgen maken over de raarste dingen. Nu was er weer een mevrouw die het zo erg vond dat er iemand op de radio ‘met niks’ had gezegd. Moest dat niet eigenlijk ‘zonder iets’ zijn?

Kijk, dat is nu een interessant probleem. Nou ja, niet de vraag wat het ‘eigenlijk’ moet zijn, want ik heb geen idee hoe je dat moet bepalen of aan wie ik het moet vragen. Hadden de auteurs G. Reve en W. Nijholt hun correspondentie ‘eigenlijk’ Zonder iets begonnen moeten dopen? En zo ja, waarom heeft niemand hen indertijd tegengehouden?

Boeiender vind ik de vraag: waarom denkt iemand zoiets? Zouden er ook mensen zijn die omgekeerd juist vinden dat het heel bedenkelijk is om ‘zonder iets’ te zeggen, en zou de mensheid zich gaandeweg opdelen in twee facties die elkaar haten?

Mijn gevoel is die omgekeerde houding niet vol zal komen. Ik kan in ieder geval mijn mevrouw wel ongeveer navoelen, al heeft ze ongelijk.

Ergernissen kunnen om een aantal redenen ontstaan: omdat iets ‘uit het Engels komt’, omdat het ‘vaag is’, omdat het ‘een irritante mode is’, maar dat lijkt me hier allemaal niet van toepassing. Het gaat hier lijkt mij bij uitstek om een ergernis omdat iets onlogisch is. En ik geloof dat ik mijn geest wel zo kan draaien dat het met niets onlogisch vindt, maar niet dat het dat vindt van zonder iets.

‘Met niets’ en ‘zonder iets’ bestaan in zekere zin uit drie delen: met, iets en een ontkenning. Die ontkenning kun je naar keuze toevoegen aan met (dan krijg je zonder) of aan iets (dan krijg je niets). Het resultaat is, zou je zeggen, hetzelfde.

Dat je bij met niets iets kunt voelen kriebelen komt vermoedelijk doordat X met Y normaliter impliceert dat X en Y samen zijn: ijs met slagroom bevat zowel ijs als slagroom en De man loopt met balonnen vooronderstelt dat niet alleen de man er is, maar ook ballonnen. Allebei die dingen zijn aanwezig.

Navraag bij de Taaladviesdienst van Onze Taal leert dat de ergernis van mijn mevrouw nooit eerder gesignaleerd is. Wel is er ooit een vraag bij die Taaladviesdienst binnengekomen over met geen, en daar is het, vind ik nog wat makkelijker na te voelen: koffie met geen suiker, dat klinkt inderdaad niet. De Taaladviesdienst heeft de vragensteller toen overigens geschreven dat het misschien komt doordat ‘met geen’ omslachtig is: twee woorden in plaats van één, zonder. Dat antwoord lijkt me niet helemaal juist: koffie met geen klontje suiker is een lettergreep korter dan koffie zonder een klontje suiker en in die zin minder omslachtig, maar toch niet goed.

Ik houd het erop dat er iets wringt bij met niets (niets is er immers niet) dat niet wringt bij zonder iets. Dat wringen is alleen maar een kwestie van vooronderstellingen, maar het kan het leven van een mevrouw aardig verpesten.