Ik zeg ek[z]amen!

Door Marc van Oostendorp


Het goede van voor de radio komen is dat er dan tenminste weleens mensen naar je luisteren. Jarenlang heb ik rondgelopen met een tikkende tijdbom voor de fonologische theorie in mijn taalsysteem zonder dat ik het wist. Maar ik was maandag nog niet voor de radio om over de eindexamens te praten of ik werd er via Twitter door verschillende mensen op gewezen: ik zeg ek[z]amen!

<Hoor mij hier deze uitspraak bezigen.>

Ik had er nooit bij stil gestaan, maar die luisteraars hebben gelijk. Ik zou het woord examen inderdaad uitspreken met een [ɡ] (de klank van het Engelse goal) en een [z].

Zakdoek

Dat ik daar nu nog nooit over had nagedacht. Het betekent dat een grote stapel fonologische theorie zoals ik die sinds 1991 onderwijs moet worden herbezien. Al decennia weet namelijk iedereen dat als je in het Nederlands een [z] na een plosief zet, die [z] stemloos wordt. Je zegt niet op-[z]ien, maar op[s]ien, niet uit[z]etten, maar uitsetten.

En daar is ekzamen dus een uitzondering (uitsondering) op. En niet alleen dat, maar de k-klank moet zich hier omgekeerd juist hebben aangepast aan de volgende stemhebbende [z], en zo tot [ɡ] zijn geworden, ongeveer zoals dat gebeurt in za[ɡd]oek.

Vlaams

Dat kan dus allemaal niet! Er is echt geen leerboek fonologie van het Nederlands te vinden die deze bizarre manier van doen toestaat. Maar het is toevallig wel mijn manier van doen.

En niet alleen de mijne, bleek toen ik mijn ontzetting over deze ontdekking – het is toch een beetje alsof je als docent natuurkunde ontdekt dat je iedere avond bij het slapeloos gedachteloos een sleutelbos laat opstijgen en er nooit bij hebt stilgestaan dat dit volgens Newton helemaal niet kan – melden zich allerlei prominente Vlaamse taalkundigen die óók e[gz]amen zeiden. Zoals die dingen gaan, dachten zij dat dit iets Vlaams was, maar al snel meldden zich allerlei (Noord-)Brabanders die het ook zeiden.

Welnu, mijn eindexamendiploma komt van het St. Janslyceum te ‘s-Hertogenbosch, en de meeste universitaire examens legde ik af aan de toenmalige Katholieke Universiteit Brabant.

Excellent

Het verschijnsel doet zich ook in andere woorden voor. Wij zuiderlingen zeggen ook e[ɡz]eem, e[ɡz]act en e[ɡz]otisch.

In die woorden ligt de klemtoon steeds onmiddellijk na de [ɡz]. In andere woorden, met een andere klemtoon, vind je die rare [ɡz] niet: excellent en exotisme worden uitgesproken met een [ks].

De Groningse fonoloog Dicky Gilbers wees erop dat het lijkt op de zogenoemde Wet van Verner die in Germaanse oertijden gewerkt heeft en die medeklinkers onmiddellijk voor een beklemtoonde klinker ook stemhebbend maakte. (Het Engels heeft ook zo’n soort regel, ook daar zeg je e[ɡz]act, maar e[ks]ellent.)

Bizar

Toen gingen andere Facebook-gebruikers het aan hun kinderen vragen, en sommige van die kinderen in Vlaanderen bleken wel degelijk e[ɡz]otisme te zeggen. Misschien is er dus in Vlaanderen wel een verandering gaande, waarin die [ɡz] algemener wordt ingezet. Het blijft bij dat alles wel indruisen tegen alles wat we studenten al generaties lang leren, dus bizar is het wel.