Wat betekent ‘nee’?

Door Marc van Oostendorp

Als een rechercheur nee zegt, wat bedoelt ze dan? Neem het geval van Dikke Tony, een maffiabaas die het handig leek om te doen alsof hij vermoord was. Her en der heeft hij rond de scheepswerven ‘aanwijzingen’ voor die moord verstopt. Die aanwijzingen worden gevonden en onderzocht door forensische wetenschapper Smit, die een voorzichtige conclusie trekt:

  • Misschien is Dikke Tony omgebracht.

Nu trekt rechercheur Betsie erop uit en ontdekt dat Dikke Tony levend en wel ondergedoken zit in een rustiek boerderijtje. Ze zegt dan tegen Smit:

  • Nee, Dikke Tony leeft nog!

Dat dialoogje blijkt allerlei filosofen en taalwetenschappers in de problemen te brengen. Want wat bedoelt Betsie met dat nee? Wat betekent nee eigenlijk?
Volgens een gangbare theorie betekent nee zoveel als ‘het vorige dat gezegd is, is onwaar’. Vaak werkt die theorie natuurlijk wel. Wanneer ik zeg dat het regent en jij zegt nee, dan kun je dat zien als een bewering dat ik de onwaarheid spreek.

Maar in gevallen als deze gaat dat misschien niet op. Volgens een experimenteel onderzoekje van de Amerikaanse filosoof Justin Khoo – ja, ook taalfilosofen wagen zich af en toe aan een experiment heden ten dage, waar gaat het allemaal naartoe – blijkt dat de meeste mensen vinden dat Betsie in het onderhavige scenario best nee kan zeggen.  Of eigenlijk no, want het experiment werd gedaan in het Engels, maar ik denk dat het voor het Nederlands ook wel zal opgaan. Alleen: ongeveer even grote groep vond ook dat Smit niet de onwaarheid sprak.

De angel zit natuurlijk in het woord misschien. Daarmee dekte Smit zich in: ze beweerde niet dat Dikke Tony niet leefde, maar dat het mogelijk was dat Dikke Tony niet leefde, en wel gegeven de feiten waarover zij op dat moment beschikte. De waarheid daarvan blijft staan, ook al komt Betsie met nieuwe feiten die laten zien wat de feitelijke toedracht is.

En toch kan Betsie nog steeds nee zeggen. Volgens Khoo is de betekenis van nee dus ook subtieler dan ‘wat jij zegt is onwaar’. Het is eerder iets als ‘wat wij beide gegeven het zojuist gezegde voor waarschijnlijk houden, blijkt niet waar te zijn’.

Hij laat zien dat het ook andere problemen met de betekenis van nee oplost. Neem het volgende dialoogje:

  • Jip: Ik heb een paar koekjes gegeten!
  • Janneke: Nee, je hebt alle koekjes opgegeten!

Janneke kan hier onmogelijk bedoelen dat wat Jip zegt onwaar is. Dat zou een logische tegenspraak zijn. Als Jip alle koekjes opgegeten heeft, heeft hij er ook een paar gegeten.

Het is meer zo dat je uit het feit dat Jip zegt dat hij er een paar heeft gegeten, normaal gesproken de conclusie trekt dat hij ze dan dus niet allemaal heeft gegeten. En het is die conclusie die Janneke hier ontkent. Nee betekent niet: wat jij zegt is onwaar, maar: uit wat je zegt zou een mens een onware cnclusie kunnen trekken.