De betekenis (van ‘tussen haakjes’)

Door Marc van Oostendorp


Wat betekent het als je iets tussen haakjes zet? Ik probeerde deze week literatuur te vinden over deze belangwekkende kwestie, maar ik kon niets vinden. Misschien heeft er ooit weleens iemand over geschreven, maar een bloeiende tak van wetenschap lijkt de leestekenkunde niet te zijn.

Leestekens zijn de stiefkinderen van het taalonderzoek. Ze horen bij de geschreven taal; de meeste taalkundigen zijn daar minder in geïnteresseerd omdat ze vooral belangstelling hebben voor gesproken taal, die natuurlijker zou zijn. En degenen die de geschreven taal wél serieus nemen, richten zich dan weer vooral op spelling van woorden. Zoals dictees alleen gaan over verkeerde d’s en t’s, en nooit over een misplaatste puntkomma, zo richt ook het onderzoek zich vooral op het woordbeeld.

Ik kwam erop doordat ik een compliment wilde uitdelen op Facebook.
De schrijfster Ann De Craemer meldde op Facebook dat ze voortaan in Onze Taal gaat schrijven over taal in Vlaanderen. Ik vind dat fijn, want De Craemer schrijft heel goed en met kennis van zaken. En als je iets fijn vindt, dan meld je dat – zo gaan die dingen op Facebook. In eerste instantie tikte ik:

– Dan worden we een soort collega’s, wat een eer (voor mij).

Maar dat voelde niet juist, dus plaatste ik uiteindelijk:

Dan worden we een soort collega’s, wat een eer voor mij.

Wat was er mis met die haakjes? Waarom is die tweede vorm zoveel aardiger (en juister)?

Wat betekenen die haakjes? Wat is het verschil tussen pakweg de volgende twee zinnen:

– In Italië is het eten lekkerder en goedkoper.
– In Italië is het eten lekkerder (en goedkoper).

In de eerste zin staan lekkerder  en goedkoper vrijwel volkomen parallel aan elkaar, het zijn even belangrijke kwaliteiten van het eten; er ligt misschien wat nadruk op goedkoper omdat het aan het eind staat, maar veel verschil is er niet. In de tweede zin wordt lekkerder gepresenteerd als de belangrijkste van de twee kwaliteiten, en goedkoper als een soort nagekomen gedachte, iets dat eerder een bijkomend voordeel is dan een overweging om naar het land waar de citroenen bloeien te trekken.

Maar er zit ook een andere kant aan. Door dat ‘(en goedkoper)’ tussen haakjes te zetten, suggereer je dat de lezer misschien even herinnerd moet worden aan die kwaliteit. Waarom zou je anders de moeite nemen om iets op te schrijven dat kennelijk minder belangrijk is?

En precies daarom zijn de haakjes in ‘wat een eer (voor mij)’ wat minder aardig. Ze suggereren dat de lezer misschien weleens in verwarring zou kunnen zijn aan wie de eer precies is, en dat dit beter nog even kan worden toegelicht. Zonder die haakjes wek je die suggestie niet, of minder. Dan staat dat voor mij er in alle onschuld alleen maar bij.