Het mocht niet zo zijn

Door Marc van Oostendorp

 

Waarom zeggen mensen ‘het mocht niet baten‘? Waarom niet ‘het baatte niet‘? Dat is toch veel korter, en betekent bovendien hetzelfde? Dat vroeg iemand (in 140 lettertekens) op Twitter.

Nu is een gouden stelregel in het leven dat twee zinnen nóóit precies hetzelfde betekenen. Ieder woordje voegt wat toe, iedere verandering in de vorm zorgt ervoor dat de associatie net wat anders wordt gelegd. (Zelfs als je een zin herhaalt, betekent hij de tweede keer wat anders; het feit dat je hem herhaalt, voegt iets toe.) Dus wat is het verschil tussen de twee zinnen?

Mogen heeft verschillende betekenissen of betekenisnuances.

De Grote Bescheerder

 

 

De prominentste is die van ‘toestemming hebben’: ‘Jij mag dat helemaal niet doen!’ Daarnaast kan het als hulpwerkwoord op allerlei andere manieren gebruikt worden. Er zit geloof ik geen toestemming verborgen in

zinnen als ‘Mocht Karel komen, geef hem dan dit briefje’, ‘Je mag blij zijn dat ik nog niet vertrokken ben’ of ‘Wie mag ik helpen?’

Toch klinkt die betekenis geloof ik wel mee in het mocht niet baten of het mocht niet zo zijn. Hoewel ook verstokte atheïsten die uitdrukkingen moeiteloos kunnen gebruiken, klinkt er volgens mij een hogere macht door van wie het kennelijk niet mocht; zoals ook in een gelukkig leven was hem niet gegund (of, wat ouderwetser, beschoren). Daarin klinkt stiekem een Grote Gunner (of Bescheerder) door, een onverwacht restje godsdienstigheid in een uithoekje van de taal.

Toneel

 

Voor mijn gevoel werkt het daarbij het best als het onderwerp een onpersoonlijk het is, zoals in de voorbeelden (het dat niet baten mag, of dat niet zo mag zijn). Althans, je kunt geloof ik ook nog wel zeggen:

  • De medicijnen mochten niet baten.

Maar de volgende zinnen kun je niet zeggen, althans niet met de bedoelde betekenis:

  • De politie mocht de daders niet vinden.

Naar mijn gevoel betekent dit niet hetzelfde als ‘het mocht niet zo zijn dat de politie de daders vond’. Zodra er in de zin een onderwerp optreedt dat zelf kan handelen en de uitkomst van die handeling beïnvloeden, verdwijnt de magische instantie die op de achtergrond toestemming kan geven, van het toneel.