Middelnederlands met een harde g

Door Marc van Oostendorp

‘Laat Middelnederlands klinken!’ Dat is het motto van de app Vogala die Frits van Oostrom eerder deze maand uitbracht voor de iPad. Naast Van Oostrom brengen enkele andere specialisten op het gebied van de middelnederlandse literatuur en bekende stemmen als Mieke van der Weij en Jean-Marc van Tol het Middelnederlands tot gehore.

Dat is heel loffelijk, en ik ben blij dat Vogala er is. De app is gratis en op deze manier kunnen mensen dichter bij die oude taal, die geschiedenis, die soms ontroerende literatuur worden gebracht. De app is prettig voor geïnteresseerde leken, voor scholieren, voor mensen die nieuwsgierig zijn naar de levende taal van enkele eeuwen geleden. Maar wat mij nu interesseert: klonk het Middelnederlands ook echt zoals in deze app?


Wat was de klank van het Middelnederlands? Dat weten we natuurlijk niet precies. Er moeten indertijd heel veel dialecten zijn geweest en we hebben vooral de spelling om te achterhalen wat mensen toen ongeveer zeiden, en daarnaast ons vermogen om uit het heden te reconstrueren waar de dingen vandaan kwamen. Er was ongelooflijk veel variatie en de taal is te ver weg om ooit nog ‘accentloos’ Middelnederlands te kunnen leren spreken (probeer je maar eens voor te stellen dat je zou moeten raden hoe het moderne Rotterdams of Antwerps klinkt als je alleen geschreven bronnen hebt), maar het is interessant om een poging te doen. 

De taal van de app lijkt mij af en toe wel wat modern. Hier is een van de fragmenten die op de app, een stukje uit de Spiegel Historiael van Jacob van Maerlant, voorgelezen door Van Oostrom (omdat de app nog niet op het web staat, is hier een opname, met wat verminderde geluidskwaliteit):

Het was een pape in eere stede,
Die eer dor ghelt dan dor Ghode dede:
Vul van goede, vul van zonden,
In wereld eere sere ontbonden.

In deze vier regels zitten minstens drie zaken waarover je zou kunnen discussiëren. In de eerste plaats leest de slot-r van eer en dor (in regel 2) met een moderne, sterk verzwakte slot-r. Die verzwakking is iets van de afgelopen honderd, hooguit honderdvijftig jaar. De r in eere en sere zit bovendien achterin de mond, en het is ook niet zo duidelijk dat die vorm in de middeleeuwen wel voorkwam; maar een Gooise r vrijwel zeker niet.

In de tweede plaats spreekt de spreker de g in ghelt en Gode met een harde, stemloze g uit. Het is onwaarschijnlijk dat Van Maerlant dit ook zo deed. Hoewel hij waarschijnlijk niet meer de g van goal had, die ooit op die plek had gestaan, en die terecht nog gereconstrueerd wordt in de opname van Hebban olla vogala… sprak de dertiende-eeuwse dichter hem waarschijnlijk nog wel voor in de mond uit: op de plaats van een zachte g en trouwens ook van de goal-g.

Dat blijkt onder andere uit het feit dat schrijvers in de tijd van Van Maerlant nog vrij systematisch verschil maakten in de spelling tussen de stemloze (ch) en de stemhebbende (gh) g-klank. Dat is heel moeilijk te doen met de harde g die in deze opname klinkt, en waarin dat verschil dan ook niet gemaakt wordt. Opvallend in dit fragment is dat de spreker wél verschil maakt tussen de stemhebbende z in zonden en de stemloze s in sere.

Maar het belangrijkste is nog wel: de slot-n wordt niet uitgesproken. In zonden en ontbonden is dat misschien nog niet zo’n ramp, maar het betekent elders dat het naamvalssysteem (laten we zeggen, het verschil tussen de man en den man) in de uitspraak verdwijnt. De eerste bewijzen dat het naamvalssysteem inderdaad begon af te brokkelen zijn er bij mijn pas weten in de veertiende eeuw; en ook toen verdween het niet in één klap.

Is dit nu gezeur?  Natuurlijk. Het gaat er in de eerste plaats om het Middelnederlands dichter bij de luisteraar te brengen, niet om een nauwkeurige wetenschappelijke reconstructie te presenteren, die toch al onmogelijk is – de details zullen we nooit kennen.

Mijn favoriete spreker op de app is Frank Willaert, die op deze app laat horen dat je een precieze uitspraak wel degelijk kunt combineren met een aansprekende toon. Zijn opname van een stukje uit Reinaert is een pareltje. Hij laat geen slot-n onuitgesproken, heeft een heel repertoire aan g’s (afhankelijk van de periode en de plaats van herkomst), en feilloze r‘en. En dan heb ik het nog niet eens over zijn klinkers gehad. Tegelijkertijd is zijn voordracht levendig, om niet te zeggen meeslepend. Geef ons meer met die stem!

(versies voor Android en het web van deze app zijn in de maak)
met dank aan Ben Hermans