Het verschil tussen een ander boek en hetzelfde boek

Door Marc van Oostendorp


Wat is het verschil tussen een ander en hetzelfde? Je zou denken dat ze precies het omgekeerde betekenen, als je kijkt naar zinnen als de volgende:

  • Joop las Oorlog en vrede en Frits las hetzelfde boek.
  • Joop las Oorlog en vrede en Frits las een ander boek.

Maar blijkens een intrigerend artikel van Daniel Hardt en Line Hove Mikkelsen dat sinds vorige week op internet staat, is dat niet helemaal waar. Hun artikel gaat over het Engels, maar je kunt de relevante voorbeelden zo in het Engels vertalen.

Je zou zeggen: beide zinnen beweren dat Joop boek x las en Frits boek y, en dat x=Oorlog en vrede. De eerste zin zegt daarbij dat y=x en de tweede dat y ≠ x. Afgezien van die ontkenning betekenen de zinnen dus precies hetzelfde. Maar Hardt en Mikkelsen laten zien dat je een ander niet altijd kunt gebruiken waar je in een parallelle context wel hetzelfde kunt zeggen. Hier is het voorbeeld dat ik het duidelijkst vindt:

  • Joop heeft Oorlog en vrede niet gelezen, maar hij heeft een ander boek gelezen.
  • Joop heeft Oorlog en vrede niet gelezen, maar Frits heeft hetzelfde boek gelezen. [vreemd/uitgesloten]
Het is volkomen duidelijk wat er met de tweede zin bedoeld wordt: Frits heeft een boek y gelezen en y =x en x = Oorlog en vrede. Maar die boodschap kun je zo niet overbrengen.
Dat het hier ineens anders gaat, komt volgens Hardt en Mikkelsen doordat (een) ander inderdaad verwijst naar een ding (in dit geval een boek), maar hetzelfde ongeveer naar een situatie.  Omdat Joop Oorlog en vrede niet gelezen heeft, kun je niet zeggen dat Frits dat boek wel gelezen heeft. Ik vermoed overigens dat Hardt en Mikkelsen niet helemaal gelijk hebben, of in ieder geval niet voor het Nederlands, want in onze taal kun je wel zeggen:
  • Joop heeft Oorlog en vrede niet gelezen, maar Frits heeft datzelfde boek wél gelezen.

Door het contrast groter te maken, door middel van dat in plaats van het en het woord wel, wordt de zin ineens wel goed. Zoiets geldt ook voor het tweede voorbeeld:

  • Joop prees Oorlog en vrede, maar Frits las een ander boek.
  • Joop prees Oorlog en vrede en Frits las hetzelfde boek [vreemd/uitgesloten]
De tweede zin is vreemd omdat een boek prijzen nu eenmaal niet hetzelfde is als een boek lezen. (De zin wordt al beter als je zegt Joop prees Oorlog en vrede, en Frits beoordeelde hetzelfde boek.) Ook hier wordt de zin volgens mij in het Nederlands beter door met dat te werken en de zin ook nog wat uit te breiden:
  • Joop prees Oorlog en vrede en Frits las datzelfde boek die avond nog.