De uitwisselbaarheid van ‘en’ en ‘of’

Door Marc van Oostendorp

Bij een kantine hangt een bordje: Voor € 15,- mag u een voor- of een nagerecht bij uw hoofdgerecht nemen. De heer Van Dalen laadt zowel een voor- en een hoofdgerecht op zijn dienblad en wil vervolgens alleen vijftien euro betalen. Mag dat? Het woord of kan immers soms ook en betekenen (‘Ik drink iedere dag wel wat kopjes koffie of thee’: dan kunnen het er ook best van allebei zijn), maar soms ook niet (‘Ik ga naar Zwolle of ik ga naar Deventer’: dan verwacht je niet dat ze allebei worden aangedaan.)

Je zal maar rechter zijn en in een dergelijk geval moeten beslissen. Gelukkig is er nu een proefschrift (van Martin Aher) dat dit soort zinnen in juridische teksten vertaalt in logische formules. 


Ahers proefschrift gaat vooral over het juridische gebruik van woorden als mogen en moeten. Hij laat zien dat je die regels het beste kunt begrijpen als logische gevolgtrekkingen: ‘U mag hier niet fietsen’ betekent juridisch zoveel als ‘Als u hier fietst, begaat u een overtreding.’ 

Dat klinkt nogal simpel, merk ik nu ik het optik, maar het heeft ingewikkelde gevolgen, die door Aher in detail worden uiteengezet. Bovendien had nog niemand met die mogelijkheid geëxperimenteerd: eerdere analyses gingen ervan uit dat ‘U mag niet x‘ zoveel betekent als ‘Het is onmogelijk dat u x’, en Aher laat zien hoe problematisch dat is. 

Uiteindelijk gebruikt Aher de juridische teksten (onder andere van het WTO) alleen als teksten. Zijn bijdrage aan de rechtsgeleerdheid ziet hij heel bescheiden: uitleggen wat woorden als of of als A, dan B precies betekenen in het dagelijks taalgebruik. 

Hij gaat helaas niet uitgebreider in op grootse vragen als: zou het eigenlijk niet beter zijn wanneer wetsteksten in plaats van natuurlijke taal gesteld waren in logische formules? Hij zegt er wel iets over, namelijk dat de gewone taal, juist door zijn vaagheid, de rechter de mogelijkheid geeft een rechtvaardig oordeel uit te spreken. De logische formules zijn te precies. Onder Amerikaanse rechters geldt kennelijk officieel de curieuze regel dat je en en of in een wetstekst voor elkaar mag vervangen als dat zo uitkomt.

Overigens is Ahers antwoord op het probleem van de heer Van Dalen: de zin kan inderdaad  betekenen dat je een voor- én een nagerecht neemt voor de eenheidsprijs.