Penantie

Door Marc van Oostendorp

In het nieuwe nummer van Nederlandse Taalkunde staat een artikel van de Utrechtse taalkundige Wim Zonneveld over ‘de vroegste geschiedenis van voetbalvocabulair in het Nederlands’. Van alles en nog wat wordt in het artikel belicht: dat goal in de concrete betekenis – de palen waartussen de bal moet worden geschoten – al vrij snel wordt vervangen door doel (en niet door het concurrerende poort, terwijl in Duitsland Tor het wel haalde), maar dat doelpunt langer op zich liet wachten – men zei eerst een tijdje punt.

Ook het woord penalty komt aan de orde. Zonneveld wijst erop dat de klemtoon soms op de middelste lettergreep wordt gelegd en dat dit overeenkomt met een regelmatigheid van het Nederlands: we doen dat immers ook met folklore en detective. Voor een verdere subtiliteit in de uitspraak heeft Zonneveld helaas alleen een voetnoot over:

Waarom in de betreffende lettergreep de -l is vervangen door een -n is een onopgelost raadsel; in elk geval zijn Nederlandse Vl-tV-woorden (-alty) minder frequent dan Vn-tV-woorden (-antie).

De opmerking over de frequentie lijkt me niet juist. Er zijn weliswaar meer woorden die je schrijft met –antie dan met -alty (of –altie), maar al die woorden spreek je uit als –ansie of –antsie (vakantie, garantie, assurantie. De uitzondering is panty, maar dat heeft juist weer een e in de uitspraak. En bij mijn weten spreek je penantie altijd uit met een t en zonder s. Bovendien is er in het Nederlands in ieder geval één woord dat ook op –alty eindigt (royalty) en dat ik nergens ooit met een n kan vinden.

Ik denk dus niet dat frequentie er iets mee te maken kan hebben. Wat dan wel? Ik kan niets bewijzen, en zal het raadsel dus onopgelost laten, maar ik kan me voorstellen dat het volgende een rol heeft gespeeld. In de eerste plaats is een l na een korte a al snel betrekkelijk zwak – de meeste Nederlandstaligen spreken hem ‘dik’ uit, dat wil zeggen met behoorlijk breed contact tussen tong en verhemelte. Vlak voor een [t] is de [l] nog moeilijker te horen, omdat je de twee klanken allebei met het puntje van de tong maakt.

Het ligt dus voor de hand dat de [l] wegvalt. Tegelijkertijd verwacht je na een korte a nog een medeklinker in dezelfde lettergreep (het enige woord dat daar niet aan voldoet is bah). Bovendien: omdat er in penalty een neusklank n voorafgaat aan de a,  is die klinker een beetje nasaal. Het ligt dan voor de hand dat je vermoed dat die nasaliteit niet komt door een voorafgaande, maar door een volgende n. Vandaar penantie.

Ik denk niet dat het ooit bewezen kan worden, het blijft natuurlijk de statistiek van één geval. Maar ik ben wel tevreden met deze verklaring.