Wie waren Tante Betje?

Er is een ‘stijlfout’ die Tante Betje of de tantebetjeconstructie heet. Ik kan nooit onthouden wat die fout ook weer precies is. Dat komt natuurlijk doordat de naam niets te maken heeft met wat de fout feitelijk is. (Tante Betje zou een tante zijn geweest van de taalpurist Charivarius, en zij zou de desbetreffende fout vaak hebben gemaakt.)

Opzoeken is makkelijk: de Taaladviesdienst geeft een uitgebreide uitleg. (Het gaat over samengestelde zinnen waarin de subjectsinversie niet helemaal parallel loopt: we gaan nu naar huis en komen we op tijd weer aan). Maar die ‘officiële’ uitleg is misschien wel de minst interessante.

Ik ben niet de enige die het niet precies kan onthouden. Op Schrijven.org begint een Majanne een discussie over het onderwerp en noemt als voorbeeld ‘hier zet men koffie en over‘. Dat is iets heel anders. In een recente column gebruikt de journalist Max Pam het woord zelfs op een geheel andere manier:

Een rommelig huis brengt rommelig denkende mensen voort. Dat is zo’n eenvoudig inzicht waar je blij van wordt. Je kunt tegen de kinderen zeggen: hé, ruim jij je kamer eens op, of wil je eeuwig dom blijven?”. Voor de handliggende Tante Betjes waarin mensen graag geloven.

Hierin betekent ‘Tante Betje” dus zoveel als ‘gemeenplaats’. Ik kan geen andere vindplaatsen voor deze betekenis vinden.

Wel blijken er in de Jordaan mensen rond te lopen die zich afvragen “wie Tante Betje ook weer was” en het antwoord daarop blijkt niet per se te zijn ‘de tante van Charivarius’ maar ook ‘een import Jordanese die weigerde haar Groningse tongval af te leren’. Bovendien blijkt een Tante Betje ook nog eens de naamgeefster te zijn van een in de Jordaan uitgevonden wasbaar koffiefilter. Voor zover ik kan zien is er geen reden om te denken dat deze dame een Groningse tongval had.

Verder blijkt Tante Betje ook nog te figureren in een toneelstukje (Melati van Java) uit 1901 (vóór Charivarius), de naam te zijn van een kwekerij in Aalsmeer alsmede van een gastouderbureau, en in 1938 een vrouw te zijn geweest die “wied en zied” bekend stond “in t Grunneger Westerwolle“.

Aantal kinderen dat Betje genoemd is (bron: Meertens Instituut)

Dat is allemaal op zijn minst opmerkelijk. Waarom is Betje zo’n populaire naam voor tantes? Het ligt natuurlijk lekker in het gehoor, die twee trocheeën (tada tada: tante Betje). Volgens de voornamenbank is de naam bovendien van 1900 tot ongeveer 1970 continu in verval geweest – het aantal meisjes dat bij de geboorte zo genoemd werd nam gestaag af en sinds 1970 wordt hij echt bijna niet meer gegeven. Dat betekent dat minstens honderd jaar lang voor iedereen gold dat hij meer oude vrouwen kende die de naam droegen dan jongere. Het is dus een naam die ouderwetsheid bijna een eeuwlang ingeprent gekregen heeft. Een ideale naam voor vrouwen die wasbare koffiefilters aan de man moeten brengen, of stijlfouten moeten definiëren.

Op 15 december 2011 nam ik me voor om bijna iedere dag een stukje te schrijven voor Neder-L. Dat doel is vandaag bereikt. Ik heb een paar dagen overgeslagen, bijvoorbeeld toen wij rouwden voor Piet Verkruijsse en toen ik trouwde, maar verder heb ik het iedere dag met veel plezier gedaan. Het is ook leuk dat er zoveel discussies zijn ontstaan, en dat er inmiddels meer neerlandici zich bij het Neder-L-koor gevoegd hebben.