Man-dar-ijn

De Servische promovendus Marko Simonovic luisterde deze week naar een leuk Vlaams meisje op YouTube. Dat meisje zong daar het liedje Zeester met koffie van Bart Peeters en Simonovic, die vloeiend Nederlands spreekt, viel daarbij iets op: in het refrein verdeelt het meisje (Eveline) het woord mandarijn op een bijzondere manier op in lettergrepen (het eerste refrein begint ongeveer op 1:04, maar Eveline doet het ook later steeds weer):

Zeester met koffie en een man-dar-ijn  

een boterkoek met confiture en een stukje marsepein

Inderdaad zou ik de naam van die citrusvrucht ook onderverdelen als man-da-rijn. Dat is bovendien wat ik studenten al tientallen jaren vertel. Wanneer je in een (niet-samengesteld of afgeleid woord) een medeklinker hebt die onmiddellijk gevolgd wordt door een klinker, dan vormen die medeklinker en de klinker samen een lettergreep: o-de, va-kant, le-go, ba-zuin, manda-rijn.

Laat Eveline hier even op YouTube horen dat ik altijd onzin verteld heb? Tegelijkertijd verdeelt ze marsepein wel op de ‘juiste’ manier: marse-pein, en niet marsep-ein. (En in het origineel zingt Bart Peeters ook mandar-ijn.) Simonovic is niet alleen een  polyglot, maar ook een begaafd taalkundige en hij had ook meteen een deel van de verklaring gevonden.

In de eerste plaats zingt Eveline niet mand[a]rijn (met de aa van maan), maar mand[ɑ]rijn (met de a van man). Dat is ook niet zo gek: het gebeurt vaker [a]-klanken die niet aan het eind van het woord staan (Canada spreken veel mensen uit als [kɑnɑda].)

Tegelijkertijd kan een [ɑ] eigenlijk niet aan het eind van een lettergreep staan: afgezien van bah en ah (allebei tussenwerpsels) bestaan er dan ook geen Nederlandse woorden die eindigen op a. En Canada wordt ook niet uitgesproken als [kɑnɑdɑ].

Dat is dan de reden waarom de r bij de vorige lettergreep getrokken wordt: het ritme van het liedje vereist ook dat de drie lettergrepen nadrukkelijk en apart worden gezongen, als waren het drie woorden Man. Dar. IJn. Tegelijkertijd kan de toonloze e in marsepein wel aan het eind staan (je, mode, oranje) en is er dus geen probleem met Mar. Se. Pein.

Maar waarom zingt Eveline dan niet Man.Dar.Rijn, zoals je Duffel ook zou opdelen in Duf-fel (zoals Eveline aan het eind van het liedje doet). Je verdeelt dan een medeklinker over twee lettergrepen, en dat zou het dilemma (dilem-ma) mooi oplossen. De reden daarvoor is dat zo’n medeklinker zijn aandacht alleen kan verdelen over twee lettergrepen als de eerste beklemtoond is en de tweede niet, misschien omdat we het begin van een beklemtoonde lettergreep vraag scherp en duidelijk houden: het zijn die klemtonen waar we scherp op letten bij het luisteren.

Duffel en dilemma zijn voorbeelden van goede vormen (de medeklinker staat voor een onbeklemtoonde klinker), maar in manda-rijn is de tweede lettergreep juist beklemtoond en daar doen we het bijna nooit: tortellini spreek je niet uit als [tɔr.tɛl.li.ni], maar als [tɔr.tə.li.ni] wanneer je Nederlands spreekt.