Zoniet

“Wij worden bij de verkiezingen op 12 september de grootste partij”, zei Geert Wilders dit weekeinde, “zoniet een van de grootste.”

Dat vond ik een opvallende uitspraak, in ieder geval naar de vorm. Ik zou zelf zeggen “Wij worden een van de grootste partijen, zoniet de grootste”. Zoniet X betekent voor mij in dit geval ‘als X dan niet het geval mocht zijn’. Als iemand zegt ‘Y, zoniet X’, begrijp ik dat als: X is groter dan Y. Bij Wilders is dat andersom.

Een google-actie bevestigt dat. Zoeken op “zo niet een van de grootste” levert vooral allerlei artikelen op over Wilders, maar ook vindplaatsen als:

– Het dorp werd opgebouwd en is een van de grotere, zo niet een van de grootste, badplaatsen geworden. (GsTravel.nl)

Hier is ‘één van de grootste’ dus de overtreffende trap van ‘de grotere’.

De constructie waaraan ik de voorkeur zou geven komt ook veel vaker voor op het internet:

ook dit was geen klein dinosaurusje maar een van de grootste zoniet de grootste roofdinosaurus die we kennen (Dinosaurus.net)
Onze hengstenhouderij is één van de grootste, zoniet de grootste Shetland- hengstenhouderij in Nederland. (Hengstenhouderij Kramp)
Eén van de grootste, zoniet de grootste, uitdaging in een implementatie van e-business oplossingen is de integratie met het bedrijfsinformatiesysteem. (Jeeves software)

Intrigerend is in dit verband nog niet eens zozeer dat Wilders het andersom zegt — dat zou een incidentele verspreking kunnen zijn. Intrigerend is vooral dat voor zover ik heb kunnen zien alle media de uitdrukking letterlijk citeren. Nergens wordt hij ‘verbeterd’, en nergens wordt opgemerkt dat er iets vreemds mee aan de hand is.

Nu is er in de taaladviesliteratuur op dit vlak volgens mij ook een lacune. Op de website van Onze Taal wordt er, voor zover ik kan zien, geen aandacht aan de kwestie besteed. Dat gebeurt wel op taaladvies.net, maar daar zou je alleen uit concluderen dat Wilders gelijk heeft en alle anderen ongelijk. In antwoord op een vraag over het gebruik van dan (‘Is dan noodzakelijk in de constructie Zo niet, (dan) gaan we fietsen?) wordt melding gemaakt van het feit dat zoniet hier soms aan elkaar wordt geschreven en verder wordt gezegd:

Zo niet is een verkorting van de voorwaardelijke bijzin Zo dit niet het geval is. Vanouds volgde op Zo niet altijd het bijwoord dan: Zo niet, dan gaan we fietsen. Tegenwoordig hebben veel taalgebruikers – vooral in België – de neiging om dan achterwege te laten.

Zoals vaker op taaladvies.net worden hier allerlei beweringen gedaan waarvan moeilijk te achterhalen is waarop al deze beweringen gebaseerd zijn, maar in ieder geval lijkt mij dat je wel kunt zeggen:

– We worden de grootste partij, en zo dit niet het geval is een van de grootste partijen.

En juist helemaal niet:

– We worden een de grootste partijen, en zo dit niet het geval is de grootste.

Mij lijkt het zoniet in deze constructie dan ook een ander, dat tot nu toe onder de radar van de taaladviseurs is gevlogen. Tijd dat daar verandering in komt ‐ tenzij het taalgevoel van Wilders een van de grootste wordt, zoniet de grootste.

Over Marc van Oostendorp

Marc van Oostendorp is onderzoeker aan het Meertens Instituut (KNAW). hoogleraar aan de Radboud Universiteit en hoofdredacteur van Neerlandistiek. Hij heeft een website, een YouTube-kanaal en een Twitter-account.
Dit bericht is geplaatst in taalkunde met de tags , . Bookmark de permalink.

4 Responses to Zoniet

  1. Anoniem schreef:

    Het geklets van jullie is onduidelijker dan de uitspraak van Wilders.

  2. Kwetal schreef:

    Ik denk dat er verschil gemaakt moet gaan worden tussen "zo niet" en "zoniet", waarbij "zo niet" de afkorting is van "en zo dit niet het geval mocht zijn, dan toch" en "zoniet" de betekenis "misschien zelfs wel" heeft.

    De laatste zin van het stukje "tenzij het taalgevoel van Wilders een van de grootste wordt, zoniet de grootste" komt nogal krom op mij over omdat taalgevoel alleen maar in het enkelvoud bestaat en er na "een van de" een meervoud moet volgen.

  3. Anoniem Azazel schreef:

    Ik volg je logica maar Wilders kan zich verweren door te stellen dat hij voor de grootste partij gaat en anders ambieert-ie één van de grootste.

    Buitendien is ‘taalgevoel’ onzijdig.

  4. Van de week hoorde ik dit eigenaardige gebruik van 'zoniet' uit de mond van de nieuwe burgemeester van Nijmegen, die scheidend RU-voorzitter De Wijkerslooth toesprak en hem 'de machtigste, zoniet een van de machtigste mannen van Nijmegen' noemde. Ik voel daarbij dezelfde aarzeling als jij.

Reacties zijn gesloten.