Wiki-vertaling

Af en toe was de bas gisteren wat opstandig, bij de wereldpremière van de Nederlandse vertaling van Bachs Johannespassie in het Concertgebouw in Amsterdam. Waar bijna iedereen zich aan de tekst uit het boekje hield, week Joost Schouten, want zo heette de bas, af en toe af van de tekst waar de dirigent, Marcel den Dulk, naar eigen zeggen tien jaar aan had gewerkt. Dat gezwoeg had aria’s opgeleverd als de volgende:

Mein teurer Heiland, laß dich fragen,
da du nunmehr ans Kreuz geschlagen
und selbst gesagt: Es ist vollbracht,
bin ich vom Sterben fei gemacht?
Kann ich durch deine Pein und Sterben
das Himmelreich ererben?

Mijn dierbare Heiland, mag ik U vragen
dat U voor ons aan ’t kruis zijt geslagen
en zelfs gezegd hebt: het is volbracht.
Maakt dit mij vrij van de dood en zijn macht?
Kan ik door al Uw pijn en sterven
het hemelrijk beërven.

Het lijkt me verschrikkelijk moeilijk om zo’n tekst te vertalen, die de helft van het publiek in het origineel in zijn hoofd kent en waarbij de vertaling precies op de muziek moet passen, wat niet alleen betekent dat het in hetzelfde metrum moet staan maar ook dat de woorden waaraan Bach een speciaal dramatisch effect heeft gegeven precies op de juiste plaats moeten opduiken.

Den Dulk is daar maar deels in geslaagd. Ik vind het knap hoe hij in deze aria het woord macht op zijn plek heeft laten vallen in de Nederlandse vertaling, maar dat betekent wel dat de regel in plaats van 8 lettergrepen er ineens tien heeft.

Meestal is het probleem omgekeerd. Het Duits heeft vaak meer lettergrepen dan het Nederlands, door alle naamvallen, woordgeslachten, langere werkwoordsuitgangen, enz. Dan moet de vertaler er iets bij verzinnen. Daar gaat het in dit stukje mis: ‘deine Pein’ wordt ‘al uw pijn’. Dat is nog te verantwoorden maar door de toevoeging ‘en sterven’ wordt de zin een beetje potsierlijk: onwillekeurig denk je: ‘door al uw sterven’?

Joost Schouten was dan weer bezig met zo’n lettergreepprobleem aan het begin van de aria: Mein teurer Heiland komt een paar keer terug en wordt dan snel en echt tweelettergrepig gezongen. Dierbare wordt dan al snel dierb’re, maar dat vond de zanger kennelijk te gortig worden: die zong gewoon mijn trouwe heiland — zowel wat betreft betekenis als klank ligt dat dicht genoeg bij het origineel.

We hadden het er na afloop nog even over; iedereen had wel wat foutjes gehoord in de vertaling die makkelijk verbeterd konden worden. Soms is het jammer dat er een auteursrecht bestaat. Eigenlijk zou zo’n vertaling van Marcel den Dulk moeten worden afgepakt en genadeloos verbeterd door allerlei anderen: zangers, dichters, kenners van het Grieks, weet ik al niet wie. Een Wiki-vertaling van de Johannespassie, of wat mij betreft van de Mattheus — binnen een paar jaar had je zo een vertaling die beter was dan het origineel.