Tag: voorzetsels

Hoeveel voorzetselvoorwerpen kan een zin aan?

Door Marc van Oostendorp

In het nieuwe nummer van Nederlandse Taalkunde (hoera! er is een nieuw nummer van Nederlandse Taalkunde! zingen we bij mij thuis in koor als er een nieuw nummer van Nederlandse Taalkunde verschijnt) staat een interessante discussie tussen Ina Schermer-Vermeer en Hans Broekhuis over een vraag waarvan waarschijnlijk weinig mensen beseffen dat hij nog lang niet is opgelost: hoeveel voorzetselvoorwerpen kunnen er in een zin staan?

Het voorzetselvoorwerp is in de traditionele zinsontleding natuurlijk sowieso een problematische categorie. Wie herinnert zich niet de worstelingen op de basisschool over de vraag of een bepaalde voorzetselgroep nu een bijwoordelijke bepaling was of toch een voorzetselvoorwerp. Schermer-Vermeer en Broekhuis laten zien dat die worsteling tot op de dag van vandaag en tot in de toppen van de taalwetenschap door kan gaan.

Een centrale plaats in de discussie speelt de volgende zin, door Schermer-Vermeer ingebracht:

  • Jan discussieerde met zijn collega over het werk
Lees verder >>

Morgen een week zijn je schoenen klaar

Door Henk Wolf

In het Nederlands kun je zeggen dat er ‘over een week’ iets staat te gebeuren. In het Fries kan dat net zo goed: ‘Oer in wike is it klear’. Je kunt ook het woord vandaag of hjoed toevoegen om aan te geven dat die week begint op de dag dat je de zin uitspreekt. Je krijgt dan zinnen zoals de volgende:

Vandaag over een week zijn je schoenen klaar.
Hjoed oer in wike binne dyn skuon klear.

Je kunt de week ook op een ander tijdstip laten beginnen. Als je morgen of moarn toevoegt, dan vindt je gebeurtenis acht dagen na het uitspreken plaats: Lees verder >>

Aan de muur en een boek aan Jan geven na een hersenbloeding

Door Marc van Oostendorp

Dat we met allerlei vernuftige technieken in ons brein kunnen kijken, betekent vooralsnog niet dat we een heel duidelijk beeld hebben van hoe we de miljarden dingen die we weten (dat in de herfst de blaadjes van de bomen vallen, dat je een banaan niet bij het steeltje moet beginnen schillen, dat de supermarkt over vijf minuten open gaat en op drie minuten loopafstand ligt – allemaal dingen die ook best anders hadden kunnen zijn) allemaal in ons geheugen hebben opgeslagen, dat verbluffende archief van trivia en diepzinnigheden.

De taal is een goed geval om zulke dingen aan te toetsen. Na letterlijk duizenden jaren van onderzoek weten we wel een paar dingen – dat zelfstandig naamwoorden andere dingen zijn dan werkwoorden, dat zinnen in de lijdende vorm kunnen staan of niet, dat persoonlijk voornaamwoorden een afgekorte versie kunnen hebben of niet. De taal is een enorm ingewikkeld systeem, maar in vergelijking met allerlei andere kennis die mensen hebben redelijk goed te isoleren en redelijk goed te beschrijven. Lees verder >>

Aan het roer / bij het roer

Door Henk Wolf

Het gedicht ‘De moeder de vrouw’ van Martinus Nijhoff staat opeens volop in de belangstelling. Een deelonderwerp van de discussie is het woordje bij in ‘bij het roer’. De vrouw op het schip in Nijhoffs gedicht staat ‘bij het roer’, terwijl ze in een conceptversie ervan ‘aan het roer’ stond. Nijhoff kan die verandering simpelweg hebben aangebracht omdat er in dezelfde regel ‘aan dek’ stond en twee keer aan niet zo mooi is, maar er zijn ook mensen die er betekenis in lezen. Mijn collega Coen Peppelenbos heeft daar op Tzum dit stukje over geschreven.

Ik denk dat je niet te veel betekenis moet willen lezen in de tekstuele wijziging. Daarvoor is het zaak om te beseffen dat aan en bij in de verschillende variëteiten van het Nederlands nogal eens synoniem zijn en dat de mogelijkheid om die woordjes te verwisselen per streek en per periode nogal eens verschillend kan zijn. Je kunt nu in het hele gebied zonder al te veel betekenisverschil ‘bij het water’ en ‘aan het water’ staan. In het hele taalgebied kun je ‘bij de bank rechts afslaan’, in Vlaanderen ook ‘aan de bank’. In het hele taalgebied kun je ‘aan de tafel’ zitten te eten, in het noorden ook ‘bij de tafel’. De een zet z’n afval ‘aan de weg’, de ander liever ‘bij de weg’. Nu kopen we stof ‘aan de meter’, in de achttiende eeuw ‘bij de el’. Lees verder >>

In verband dat er een trein rijdt

Door Marc van Oostendorp

(De Zuid-Willemsvaart, 14-09-1929)

Hoe taalliefhebbers het vroeger deden, vóór de tijd van de sociale media: het is een raadsel. Je moest het toen altijd doen met je eigen kleine waarnemingen en wat misschien deze of gene vriend je dan nog kwam vertellen, maar je kon niet zo makkelijk delen in wat allerlei taalgevoelige mensen elders iedere dag weer opvisten uit de zee van taal die ons almaar omgeeft.

Je kon dan bijvoorbeeld niet genieten van de avonturen van Rutger Kiezebrink in de trein:

Lees verder >>

Tegen de twintig gasten op het feest

Door Marc van Oostendorp

Er schijnen mensen, zelfs intelligente mensen, te zijn die niet precies willen weten hoe de zinnen die ze iedere dag uitspreken precies in elkaar zitten: Ze rijgen de hele dag woorden aan elkaar en ontrafelen de woordenstroom van anderen, maar hoe ze dat allemaal precies doen, dat laat ze koud. Dat zijn de mensen die niet ineens verwonderd stil kunnen staan bij zinnen als:

  • Rond de twintig gasten kwamen op het feest.
  • Over de duizend kinderen zaten er in de zaal.
  • Ik heb tegen de honderd mensen uitgenodigd.
  • Er waren tussen de vier- en de vijfhonderd mensen uitgenodigd voor het feest.

Wat doen die voorzetsels rond, over, tegen, tussen daar in die zin? De woordgroep rond de twintig gasten begint weliswaar met een voorzetsel, maar is toch eerder een zelfstandignaamwoordgroep: hij fungeert bijvoorbeeld als onderwerp van de zin (het werkwoord kwamen staat in het meervoud omdat gasten meervoud is).  Lees verder >>

Gezocht: ‘Engelse’ voorzetsels in het Nederlands

Door Heleen Kleiboer

Laatst las ik een artikel met de titel Kan ik dierlijke eiwitten ook vervangen met plantaardige?. Na even googelen vond ik ook een ouder artikel met dezelfde voorzetselcombinatie in de titel, die luidde Deze app vervangt dagdagelijkse woorden in je sms’en met geleerde termen. Volgens Van Dale en de Taalunie is vervangen met echter niet de juiste combinatie van werkwoord en voorzetsel: het zou vervangen door moeten zijn. Waarschijnlijk is het gebruik van het voorzetsel met hier een letterlijke vertaling van het Engelse to replace with.

Ik vind deze ‘Engelse voorzetsels’ in het Nederlands een heel interessant fenomeen, onder andere omdat vaak gezegd wordt dat grammaticale woorden zoals voorzetsels niet snel ontleend worden uit een andere taal. Hier volgt nog een aantal andere voorbeelden waar het Engels mogelijk invloed heeft uitgeoefend op het voorzetselgebruik: Lees verder >>

gedurende / tijdens

Verwarwoordenboek Vervolg (36)

Door Jan Renkema

In het Verwarwoordenboek worden zo’n 500 woordparen behandeld met vaak onduidelijke verschillen: afgunst-jaloezie, bloot-naakt, geliefd-populair, plaats-plek, enz. Talrijke lezers hebben woordparen aangedragen met het verzoek om ook die te behandelen. Vandaar deze wekelijkse rubriek.

Mocht u ook een ‘verwarpaar’ behandeld willen zien, plaats dan een reactie onder deze rubriek. Kijkt u dan wel even op de website om te zien of de woorden al zijn opgenomen.

gedurende / tijdens

Tussen deze twee tijdaanduidende voorzetels bestaat een klein verschil in betekenis. Lees verder >>

verlegen, met en mee / om / tegen / van

Verwarwoordenboek Vervolg (34)

Door Jan Renkema

In het Verwarwoordenboek worden zo’n 500 woordparen behandeld met vaak onduidelijke verschillen: afgunst-jaloezie, bloot-naakt, geliefd-populair, plaats-plek, enz. Talrijke lezers hebben woordparen aangedragen met het verzoek om ook die te behandelen. Vandaar deze wekelijkse rubriek.

Mocht u ook een ‘verwarpaar’ behandeld willen zien, plaats dan een reactie onder deze rubriek. Kijkt u dan wel even op de website om te zien of de woorden al zijn opgenomen.

verlegen, met en mee / om / tegen / van

Er is verschil in betekenis en gebruik. De kernbetekenis van verlegen is: onzeker, ongemakkelijk, niet-vrij. Lees verder >>

Hy loop in die huis

Door Marc van Oostendorp

Voorzetsels als in hebben in het Afrikaans twee betekenissen. Dat geldt in het Nederlands trouwens net zo goed als in het Afrikaans, maar ik maak nu maar even gebruik van het feit dat Erin Pretorius morgen in Utrecht promoveert op een proefschrift over Afrikaanse voorzetsels. Ze bespreekt daarin onder andere zin als de volgende:

  • Hy spring in die water.

Net als in het Nederlands kan die zin twee dingen betekenen: hij staat al in het water op en neer te springen, óf hij staat aan de kant en duikt de woelige baren in. Ook de volgende zin is zo dubbelzinnig:

  • Hy klim in die boom.

Ook deze zin kan twee dingen betekenen: hij zit al in de boom en klimt een stukje. Lees verder >>

Op, aan, in

Door Marc van Oostendorp

Ik had nog nooit gehoord van de op-aan-in-schaal, maar dankzij een fraai overzichtsartikel (€) in Language and Linguistic Compass van de Utrechtse semanticus Joost Zwarts zal ik het niet snel meer vergeten.

Dat artikel gaat over de betekenis van ruimtelijke voorzetsels: wat bedoelen we als we in of achter zeggen? En wat zegt dat over de manier waarop we in taal de ruimte om ons heen voorstellen?

Neem op. Object A is op ruimte B. Dat betekent doorgaans dat A zich boven B bevindt volgens een of ander coördinatenstelsel (meestal: verder weg van moeder aarde) en verder dat A aan B raakt, dat de ruimtes die A en B innemen zich op vrijwel onwaarneembare afstand bevinden. Maar als een lucifersdoosje op een boek ligt, en dat boek ligt op tafel, kun je ook best zeggen dat het lucifersdoosje op tafel ligt, ook al raakt het die tafel niet aan. Lees verder >>

By die deur uit met agtersetsels

Door Suléne Pilon

Marc van Oostendorp skryf onlangs op Neerlandistiek dat agtersetsels en rondomsetsels naas voorsetsels in Afrikaans, soos ook in Nederlands die geval is, voorkom. Ponelis (1979: 176 – 177) lys ook ʼn aantal voorbeelde van wat hy as Afrikaanse agtersetsels beskou. Dit is egter nie ʼn uitgemaakte saak dat agtersetsels en/of rondomsetsels wel in Afrikaans gebruik word nie, aangesien die voorbeelde wat Van Oostendorp en Ponelis as agtersetsels/rondomsetsels beskou, myns insiens anders geanaliseer behoort te word. Ek sit vervolgens kortliks uiteen waarom ek nie met Van Oostendorp saamstem nie en sluit af met enkele opmerkings oor die Ponelisvoorbeelde.

Afrikaans maak van verskeie soorte konstruksies gebruik om ruimtelike (en by uitbreiding ook temporele) posisie aan te dui. Lees verder >>

Rusland bombardeert Syrië / in Syrië

Door Marc van Oostendorp

 

Het viel gisteren een aantal mensen op: verschillende kranten kopten Rusland bombardeert in Syrië. Wat deed dat voorzetsel daar? Waarom kunnen we niet zeggen dat Rusland Syrië bombardeert?

De Taaladviesdienst van Onze Taal kwam op Twitter met een suggestie: het zou hier gaan om het feit dat Rusland niet héél Syrië bombardeert, maar alleen bepaalde gedeelten. Maar ik denk eigenlijk niet dat het klopt. Het ligt besloten in de aard van het bombardement op een groot land dat niet meteen heel het land wordt platgegooid, maar alleen bepaalde, strategische doelen. In die zin zijn de Russische acties niet zo verschillend van die van andere bombardementen. Lees verder >>

Na aanleiding van

Door Marc van Oostendorp


Kan een grammaticus eigenhandig het taalgevoel van vele generaties na hem beïnvloeden? Het begon gisteren met een tweet van de bekende taalkundige Jan Renkema:

Ik word altijd achterdochtig als ik ‘steeds vaker’ lees. Hoe weet je dat, dat het nu meer gebruikt wordt dan vroeger? Het is heel moeilijk te tellen. Mijn eigen ervaring is dat in taalzaken mijn soms ineens iets overal om me heen kan opvallen dat daardoor als helemaal nieuw aanvoelt, terwijl ik als ik het controleer al heel lang blijkt te worden gebruikt – ook door mensen in mijn omgeving. En hoewel Renkema zeker taalgevoeliger is dan ik, wil ik toch wel weten waarom hij dat denkt. De Google-getallen geven hooguit een indicatie over hoe het nu ongeveer is, niet over hoe het vroeger was.

Lees verder >>