Tag: uitspraak

Illuster

Door Marc van Oostendorp

Attachment-1 (4)Er zijn zaken die je eenvoudigweg niet weet. Hoe je het woord illuster uitspreekt, of illustrator. Ik ben fonoloog, en daarmee een van hooguit twintig mensen die iedere dag nadenken over klanken. Maar of ik de u in die woorden nu zeg als de u in put of die in duwen?

Ik bedoel nog niet eens hoe je dat zou ‘moeten’ uitspreken als je ‘verzorgd’ zou willen spreken, wat dat ook zou moeten betekenen. Volgens Van Dale zeg je in allebei de gevallen een uu (het woordenboek gebruikt het symbool [y]), maar het is onduidelijk waar dat op gebaseerd is of waarom Van Dale daar iets over te zeggen zou moeten hebben.

Het probleem zit echter dieper. Lees verder >>

Troonrede 2015: inwesteringen

Door Marc van Oostendorp



De journalist Jan Kuitenbrouwer begon erover, gisteren op Twitter, en sindsdien laat het me niet meer los: de uitspraak door onze koning van de [v]. Nog geen twee geleden verscheen er een proefschrift waarin werd aangetoond hoe de uitspraak van de [v] steeds dichter bij die van de [f] komt te liggen (zodat er geen verschil meer is tussen vier en fier), nu merkte Kuitenbrouwer op dat er in de Troonrede af en toe een [v] klinkt die meer klinkt als de [w] in wier:

Lees verder >>

Finansjering

Door Marc van Oostendorp

De taal borrelt. Je komt als enkel indidu oren en ogen tekort en daarom kun je als onderzoeker die geïnteresseerd is in de taal nu eigenlijk niet zonder Twitter, dat je berichten stuurt als:

Het zei mij dus niets, het was mij nooit eerder opgevallen, maar gelukkig zijn er andere Twitteraars. En het gelukkigst van alles is dat de taalkundige Dirk Bakker op Twitter zit, onder zijn anagroniem Drabkikker.  Die had binnen de kortste keren enkele overtuigende voorbeelden van YouTube gehaald. Bijvoorbeeld bij deze meneer (ongeveer op 5 minuten en 10 seconden):


Of bij deze (na ongeveer 10 seconden):
Lees verder >>

Spanneld!

Door Marc van Oostendorp

Wie nog nooit op Marktplaats.nl geweest is, kent de Nederlandse taal niet. Zo iemand mist bijvoorbeeld advertenties waarin gezocht wordt naar een ‘mooie vrouw voor spannelde foto’s maken samen’: “Ben op zoek naar een mooi vrouwtje voor spannelde foto ’s te maken voor hobby geen foto modellen of betalingen puur voor hobby en spannelde locaties opzoeken enz.”

Drie keer spanneld. Dat kan geen typfout meer heten. Op Facebook schrijft iemand over een tochtje naar Vinkeveen in 1955: “Vond het ook wel spanneld dat uitstapje, want in onze tijd kwam dat (behalve het schoolreisje) eigenlijk nooit voor.” En al tien jaar geleden schreef iemand in het gastenboek van Citygirl: “lieve sil en mike ik vind het heel erg leuk om julie zwangerschap van zo dicht bij te mogen meemaken vind het ook supper spanneld kan ook niet wachten om die kleine in me armen te nemen en straks op te passen”.

Veel komt het niet voor, en of het allemaal doorzet valt in dit stadium niet te voorspellen, maar hier borrelt toch wel een mogelijke taalverandering. Waar komt die vandaan?
Lees verder >>

De R in verengelsen

Door Marc van Oostendorp


Het is misschien best leuk om met mensen te werken die net zo oud en sloom zijn als ik, maar het haalt het niet bij werken met mensen die jong en slim zijn. Leve het college geven! Er komt weer een briljante nieuwe generatie taalwetenschappers aan.

We hadden het gisteren over de verschillende manieren om de r uit te spreken. Er zijn er volgens de Klankencyclopedie van het Nederlands enkele tientallen van, afhankelijk van hoe je telt. Diezelfde encyclopedie leert ons dat niet al die r’en op dezelfde plaats van het woord gebruikt worden. De Gooise R (die ik schrijf met een hoofdletter) heeft bijvoorbeeld een voorkeur voor het eind van de lettergreep. Er zijn wel veel mensen die raaR zeggen (met aan het begin van het woord bijvoorbeeld een schraap- of een trillende r), maar geen mensen die Raar zeggen (met een Gooise r aan het begin en een schraap of tril aan het eind). Ga maar na, in geheel ons taalgebied zul je niemand vinden die Raar zegt, behalve om de Klankencyclopedie van het Nederlands dwars te zetten.

En toen kwam een van die jonge en slimme studenten ineens met het verschil tussen verengelsen en vereniging op de proppen. In de eerste hoor je wel regelmatig een Gooise R (veRengelsen), maar in de tweede hoor je die niet of nauwelijks (vereniging).

Lees verder >>

De nieuwe sj: The fault in our stasj

Door Marc van Oostendorp


Ineens hoorde ik hem ook: de nieuwe  sj. Verschillende mensen hadden me er al op gewezen, en toen kwam er een dag dat ik naar een paar jonge vrouwen op de radio luisterde – altijd jonge vrouwen – en daar klonk hij luid en duidelijk.

De Zuid-Afrikaanse taalkundigen Daan Wissing en Andries Coetzee hadden hem bijvoorbeeld al in het Afrikaans gehoord en zijn begonnen met onderzoek daarnaar. Andries was deze zomer in Nederland en hoorde hem ook bij Nederlandse promovendae. En nu stuurde @JillyRocket me via Twitter een link naar een radio-reportage van deze zomer, en daar is hij in volle glorie te horen.

Luister hier zelf. Je hoort er jonge vrouwen praten over een jongevrouwenfilm in het radioprogramma EenVandaag. Ze doen het allemaal. Luister maar, bijvoorbeeld naar het begin van deel 2 van de opname: de verslaggeefster Laura Kors (Kosj) praat met een aantal zeventienjarige Amsterdamsen over de film The fault in our stars [stasj].

Lees verder >>

Nederlanders imitere

Door Marc van Oostendorp


Gisterenavond ging ik met een Duitse en een Zuid-Afrikaanse taalkundige pizza eten en bier drinken. Dat werd al snel gezellig, omdat het gesprek kwam op het imiteren van Nederlanders. Wat moet je doen om een beetje overtuigend, of in ieder geval grappig als een Nederlander te klinken?

Volgens de Afrikaan klonk je al behoorlijk Nederlands wanneer je drie dingen deed:
Lees verder >>

‘Bak’ wordt ‘pak’ in het Afrikaans

Door Marc van Oostendorp


Dezer dagen is de beroemde Zuid-Afrikaanse taalkundige Andries Coetzee in Nederland. Hij gaf gisteren een lezing waarin hij liet zien dat jongeren in Zuid-Afrika het woord ‘bak’ uitspreken als ‘pak’, en het woord ‘das’ als ‘tas’ – en dat ze toch het verschil kunnen blijven horen.

Het verschil tussen een [b] en een [p] is in het Nederlands en in het ‘oude’ Afrikaans hetzelfde als dat tussen een [d] en een [t]: bij de [b] en de [d] laat je je stembanden trillen, maar bij de [p] en de [t] niet. Je kunt dat zelf voelen door een paar keer achter elkaar b-p-b-p-b-p te zeggen terwijl je je vingers op je keel houdt: met je mond doe je steeds hetzelfde, maar de ene keer voel je een trilling en de andere niet.

Sprekers van het Afrikaans doen dat ook nog wel, maar steeds minder. Jongere sprekers – sprekers die jonger dan 25 waren – laten hun stembanden nog maar in een minderheid van de gevallen trillen wanneer ze een b of een p zeggen. Dat ze het verschil tussen bak en pak nog wel kunnen horen komt, ontdekte Coetzee, doordat alle sprekers van het Afrikaans – ook de oudere – iets anders doen: ze maken een verschil in de uitspraak van de klinker.

Lees verder >>

Schiphol-Engels: Ladies and g[ɑ]ntlemen

Door Marc van Oostendorp

Wie op Schiphol aankomt, hoort altijd onmiddellijk een nieuw dialect van het Engels, dat je verder nergens op de wereld hoort. Ook elders in Nederland praat men niet zo, zodat je niet kunt zeggen dat het een Nederlands accent is; en tegelijkertijd zijn er meerdere omroepstemmen op Schiphol die het gebruiken, zodat het meer is dan alleen een persoonlijke eigenaardigheid.
Het begint met de eerste klinker in gentlemen. Die klinkt bij de Schiphol-omroepers bijna als de [ɑ] van Jan: meer naar achter in de mond, en meer omlaag dan de klinker die men elders in de wereld op deze plaats gebruikt.
Waarom is dat zo? Dezelfde klinker komt natuurlijk ook aan het eind van het woord voor, maar daarmee, gebeurt het niet, of in ieder geval veel minder. Ik hoor nooit iemand zeggen gentlem[ɑ]n, althans niet wanneer het meervoud bedoeld is.

Lees verder >>

De harde Hollandse g van Golf

Door Marc van Oostendorp

“Toen Volkswagen in 1974 de Golf introduceerde,” schreef iemand deze week op het Meldpunt Taal, “werd de naam nog uitgesproken met de g van het Duitse Gott of zoals de gelijknamige sport in het Engels wordt aangeduid. Bij mijn weten is dat vele jaren volgehouden. Nu heeft men het bij VW zelf over de Golf met die harde Hollandse g van ‘ga toch weg!’. Hoezo internationalisering?”

Er is inderdaad iets met de g. Ik heb niet kunnen vinden hoe de melder weet hoe men ‘bij VW zelf’ Golf uitspreek. De filmpjes van Volkswagen die ik heb gezien hebben opzwepende muziek, maar er wordt geen woord in gezegd. Mogelijk is de melder in een showroom geweest, of bij het hoofdkantoor van Volkswagen. Overigens lijkt mij dat je de merknaam Volkswagen zelf ook met een (‘harde Hollandse’) [x] of een (elders in de Nederlanden gebruikte) [ɣ] uitspreekt, en niet met de [ɡ] die je in het Duits of het Engels ziet.

In ieder geval zou ik zelf geloof ik ook nooit [ɡ] zeggen als ik Nederlands sprak.
Lees verder >>

De [t] van Bonita Avenue

Door Marc van Oostendorp


De vraag die Nederland én Vlaanderen nu al jaren in zijn greep houdt: hoe dienen we de t uit te spreken in de romantitel Bonita Avenue? Als de korte, d-achtige klank waarmee Amerikanen het woord Bonita zouden uitspreken (een tap, [ɾ] in het internationale fonetische alfabet)? Of als een Nederlandse, langere [t]?

De radio is nu halverwege het hoorspel. Wat zijn de conclusies? De presentator van het programma zegt altijd Boni[t]a Avenue. Georgine Verbaan, die Joni speelt heb ik één keer [ɾ] horen zeggen, maar zei bijna daarna ook weer [t]. Op dezelfde manier spreekt iedereen de laatste klinker van Bonita uit als een [a], en niet als een stomme e ([ə]), zoals je in het Engels zou doen.

Iedereen is het er dus over eens: de [t] in Bonita Avenue is niet Amerikaans, maar Nederlands. Ook al wordt de rest van de titel wel op zijn Amerikaans uitgesproken. Men zegt bijvoorbeeld [ɛvənu], en niet [avəny]. De schrijver doet dat zelf ook; bijvoorbeeld in dit interview (ongeveer om 4:16).
Lees verder >>

Tropisch Nederlands

Wie draait d’r tong?

door Jan Stroop

Surinamers spreken geen Poldernederlands. Dat constateer ik na de drie weken dat ik in Paramaribo geluisterd heb naar radio, tv, op straat en in de collegezaal (met alleen maar vrouwen!). Ik geef toe, ’t is maar een indruk, maar ik durf zo langzamerhand wel op m’n gehoor te vertrouwen.  
Door die afwezigheid van dat Poldernederlands lijkt Suriname wel wat op Vlaanderen, waar ook geen Poldernederlands gesproken wordt. Maar terwijl er in Vlaanderen ook nooit meer recente Nederlandse taalveranderingen overgenomen worden omdat de wil daartoe ontbreekt, gebeurt dat in Suriname aan de lopende band. Groetwoorden als doei doei, inclusief ’t eraan voorafgaande stadium doei, zijn niet van de lucht. Net als andere  woorden en uitdrukking in ’t alledaagse taalgebruik: fijne dag (verder of nog), klopt, plek, en zeg maar.  Maar ook meer verheven termen als naschoolse opvang kom je er tegen. Een taalverschijnsel  hoeft in Nederland maar even zijn kop op te steken of ’t duikt al op in Suriname.

Lees verder >>

Bért, Bèrt, Birt?

door Miet Ooms

Enkele dagen geleden kwam ik bij dit filmpje uit. We zien hier een jongetje dat uit alle macht duidelijk wil maken hoe je zijn naam moet uitspreken. Bèrt, met een open è, en niet Bért, met een meer gesloten e. Het werd volop gedeeld, en heel wat mensen vielen voor de overtuigingskracht van Bert (eigenlijk Mathiz, Berth is zijn familienaam) en zijn vriendje.
Lees verder >>

Middelnederlands met een harde g

Door Marc van Oostendorp

‘Laat Middelnederlands klinken!’ Dat is het motto van de app Vogala die Frits van Oostrom eerder deze maand uitbracht voor de iPad. Naast Van Oostrom brengen enkele andere specialisten op het gebied van de middelnederlandse literatuur en bekende stemmen als Mieke van der Weij en Jean-Marc van Tol het Middelnederlands tot gehore.

Dat is heel loffelijk, en ik ben blij dat Vogala er is. De app is gratis en op deze manier kunnen mensen dichter bij die oude taal, die geschiedenis, die soms ontroerende literatuur worden gebracht. De app is prettig voor geïnteresseerde leken, voor scholieren, voor mensen die nieuwsgierig zijn naar de levende taal van enkele eeuwen geleden. Maar wat mij nu interesseert: klonk het Middelnederlands ook echt zoals in deze app?

Lees verder >>

Waarom nieuwslezers volgen

Door Marc van Oostendorp

Het is vreemd om een nieuwslezer tegen te komen. Je kent de stem, maar zo iemand blijkt er altijd anders uit te zien dan je dacht. Kennelijk vorm je je op basis van een stem onwillekeurig een beeld van de persoon. (Ik ben zelf ook wel eens iemand tegengekomen die zei: ‘ik dacht dat u zwart haar had en slank was!’ Toen heb ik mijn haar geverfd en ben naar de sportschool gegaan, maar niet iedereen is zo dienstwillig.)

Gisteren kwam ik dus een nieuwslezer tegen en ik kon een paar minuten met hem praten voor hij weer ging nieuwslezen. Hoewel we weinig tijd hadden, vertelde hij een aantal interessante dingen. Dat zijn stem eigenlijk wat te hoog was bijvoorbeeld, voor de moderne tijd.

Lees verder >>

De ironische zachte g

Door Marc van Oostendorp

Jolanda Joppe, De zachte g

De afgelopen week viel het me ineens bij twee mensen op: een ironische zachte g. Iemand die verder met een harde g praat, zegt ineens één woord of woordgroep met een zachte.

Eerst was het een collega, een retoricus, die mij om een gunst kwam vragen.  Althans als ik de harde g even schrijf als /χ/ en de zachte als /ɣ/ (dat is niet precies, maar wel duidelijk), zei hij:

– Ma/χ/ ik jou om een /ɣ/unst vra/χ/en?

De collega is een Zuid-Hollander en heeft bij wijze van spreke nog nooit een voet gezet in Breda of Roermond. Hij nam een korte pauze voor de /ɣ/.
Lees verder >>

Oifobie

De uitspraak van oecumene, economie, en oikofobie


Door Marc van Oostendorp


Hoe spreek je de eerste klinker oecumene uit? Daarover zijn de afgelopen dagen wat observaties verschenen op het Meldpunt Taal. De discussie gaat tussen twee varianten: de [ø] (eu) en de [ʌy] (ui).

Ook elders op het internet blijkt er informatie over te vinden. De taalwebsite van de Vlaamse omroep VRT schrijft bijvoorbeeld: ‘In Nederland komt ook de uitspraak [ui·kuu·mee·nə] voor. We zeggen [eu·kuu·mee·nə].’ Waarom ‘we’ dat zeggen, vertelt de VRT er helaas niet bij. (Op de uitspraakwebsite Forvo hoor je een anonieme Nederlander inderdaad een ui zeggen.)

Het woorddeel oecu komt van het Griekse oikos ‘huis’. Wanneer we andere Nederlandse woorden bij de beschouwing betrekken met datzelfde woorddeel, blijken zich nóg twee mogelijkheden voor te doen: ecologie en economie worden uitgesproken (en geschreven) met een [e]. Het door de schrijver Thierry Baudet geïntroduceerde begrip oikofobie (‘angst voor het eigene’) wordt, blijkens dit radioprogramma door Joost Prinsen, Petra Possel én Baudet zelf uitgesproken als [ɔj].

Lees verder >>

Uitspraaktips van de deskundige

Door Marc van Oostendorp


Soms kom ik onverhoeds in aanraking met mensen die er verstand van hebben. Zo zou ik deze week een tekstje voorlezen voor een filmpje dat de KB aan het maken is. ‘Heb je weleens een voice over ingesproken?’ vroeg de regisseur die de rest van de week bezig was geweest met het filmen van straatprijzen voor de Postcodeloterij.

Dat had ik niet, dus hij gaf me tips. Ik geef ze nu maar even door voor wanneer u zelf eens wat moet inspreken, of überhaupt goed spreekt.

De eerste:
Lees verder >>