Tag: taalwetenschap

Taal en geld

Door Marc van Oostendorp

Als ik universiteitsbestuurder was (als ik martelaar van jonge poesjes was, als ik buschauffeur was in een ravijnachtig gebied in Noord-Korea), zou ik een nieuwe MA instellen: Taal en geld. De studenten stromen bij honderden binnen, leren van alles over geavanceerde statistiek en krijgen daarnaast ook taalkunde aangeboden.

Een ding kunnen de aanstormende taalkundigen ook leren van hun economische leermeesters: hoe hun onderzoek te verkopen. Zo trekt de jonge Amerikaanse associate professor Keith Chen al bijna een jaar de aandacht van allerlei media met zijn onderzoek naar de relatie tussen taal en spaargedrag. Zo gaf hij onlangs de TED-lezing die hierboven staat.
Lees verder >>

Rat en ritme

Door Marc van Oostendorp

Ratten horen net als mensen dat een klok tik-tak zegt, maar het ritme van een westers sonnet zullen ze nooit herkennen. Tot die conclusie komt een groepje onderzoekers van de Universitat Pompeu Fabre in Barcelona, in een artikel dat ik dit weekeinde las.

Er is de afgelopen decennia al veel onderzoek gedaan naar het natuurlijk ritmegevoel van mensen. Wanneer je mensen laat luisteren naar een serie geluidjes die van elkaar verschillen in toonhoogte of luidheid (zoals een klok), dan hebben ze de neiging om de stroom geluid in groepjes van twee te horen met de luidste of de hoogste eerst. Je hoort een klok normaal gesproken als (tík tak)(tík tak). Dat ritme – de prominentste eerst– heet in de taal- en letterkunde ‘trocheïsch’.
Lees verder >>

Talen maken voor pubers

Door Marc van Oostendorp

Ik praat niet zo vaak met pubers, maar gisteren kwam er een groep naar het Meertens Instituut, waar ik werk. Ik had anderhalf uur om ze te laten zien hoe waanzinnig interessant de taal is – en hoe graag ze diep hun hart allemaal over vier jaar taalwetenschap willen gaan studeren.

Wat doe je dan? Ik besloot om ze hun eigen taal te laten maken. En volgens mij werkte dat: ze hadden konden aan het eind van het lesje niet alleen zeggen ista noe foela noe (‘ik kan wel voetballen’), maar ik had ze stiekem ook een klein inkijkje gegeven in wat fonologie is, wat syntaxis en wat pragmatiek.

Dat ging zo.
Lees verder >>

Noam Chomsky vindt wat ik doe onzin

Het fonologie-congres in Istanboel waar ik de afgelopen dagen was, had zaterdag een mystery guest: de beroemdste taalwetenschapper aller tijden, Noam Chomsky. De dag ervoor had hij een lezing gegeven ter nagedachtenis van de Armeense journalist Hrant Dink, maar de organisatoren hadden hem ervan overtuigd om ook bij ons een uur te komen praten.

Dat was een bijzondere gebeurtenis. Chomsky publiceerde samen met zijn vriend Morris Halle in 1968 het boek The Sound Pattern of English, dat allerwegen wordt beschouwd als een van de belangrijkste boeken in het vakgebied, al is het natuurlijk inmiddels in veel opzichten achterhaald. Sindsdien heeft hij zich nooit meer met het vak bemoeid.

Hij beweerde in interviews altijd dat dit was omdat hij het inmiddels te druk had met zijn werk aan syntaxis en politiek, maar zaterdag bleek dat er iets achter zit. Hij vindt fonologie niet de moeite waard!
Lees verder >>

Promotie Eefje Boef: structuur van betrekkelijke bijzinnen in Nederlandse dialecten


Op 13 januari 2013 promoveert taalwetenschapper Eefje Boef aan de Universteit Utrecht op haar onderzoek naar morfosyntactische microvariatie (verschillen in zinsstructuur tussen verschillende dialecten) in het Nederlands.
Voor haar proefschrift deed Boef onderzoek naar betrekkelijke bijzinnen en gerelateerde constructies, zoals vraagwoordvragen. In het bijzonder staat het aspect van verdubbeling centraal: het verschijnsel waarbij bijvoorbeeld een voornaamwoord wordt verdubbeld in lange betrekkelijke bijzinnen (bijvoorbeeld: Dat is de man dieik denk die het gedaan heeft) en in lange vraagwoordvragen (bijvoorbeeld: Wiedenk je wie het gedaan heeft?). Boef presenteert in haar proefschrift nieuwe empirische data over de manier waarop betrekkelijke bijzinnen zijn opgebouwd.
Dissertatie Eefje Boef: Doubling in relative clauses. Aspects of morphosyntactic microvariation in Dutch.
Promotoren: prof. dr. Sjef Barbiers, prof. dr. Norbert Corver
Datum: vrijdag 18 januari 2013
Tijd: 16.15-17.30
Locatie: Universiteit Utrecht, Academiegebouw, Domplein 29, Utrecht

Zie: http://nieuws.hum.uu.nl/events/promotie-eefje-boef-over-structuur-van-betrekkelijke-bijzinnen-in-verschillende-dialecten/

Bespreking: Taalcanon

Op de dag van mijn promotie kreeg ik, omdat ik volgens de gever nu alles wist, een boek over iets waar ik helemaal niets van wist, namelijk de geschiedenis van Nederland. Tegelijk kreeg ik een woord cadeau, want het boek had als subtitel De canon van ons Vaderlands Verleden, en canon in deze betekenis was nieuw voor mij. Sindsdien heb ik van de hunebedden via Christiaan Huygens tot aan Srebnica gelezen wat ik zou moeten weten over de geschiedenis van mijn nieuwe thuisland. En nu heeft mijn eigen vakgebied eveneens een canon uitgebracht: de Taalcanon. Die vraagt niet “wat zou iedereen moeten weten” maar “wat zou iedereen willen weten” en is een snoeptrommel vol lekkere, spannende weetjes over taal en taalkunde.
De eerste knappe prestatie van de Taalcanon is dat hij daadwerkelijk antwoord geeft op vragen waar mensen mee rondlopen:

Lees verder >>

Dag van de Friese Taalkunde 2012

Het Taalkundich Wurkferbân van de Fryske Akademy organiseert dit jaar voor de vijfde keer de Dag van de Friese Taalkunde, bedoeld voor ieder die zich direct of indirect bezig houdt met de taalkunde van het Fries.
Datum:                        vrijdag 14 december 2012
Plaats:                         Fryske Akademy, It Aljemint, Doelestraat 2-4, Leeuwarden
Het programma van deze dag volgt hierna. De samenvattingen van de lezingen staan op de website van de Fryske Akademy (www.fryske-akademy.nl).
Met het oog op de catering wordt ieder die van plan is te komen, verzocht dit aan de organisatie door te geven. Dit kan
via de mail:                  wvisser@fryske-akademy.nl
telefonisch:                  058-2131414 (Fryske Akademy)
schriftelijk:                  Fryske Akademy, Taalkundich Wurkferbân, Postbus 54, 8900 AB                                      Leeuwarden

Lees verder >>

Hu! Een hypothese!

Een Nijmeegs persbericht over een nieuw proefschrift houdt me al een paar dagen bezig – zou die (aanstaande) jonge doctor dat nu echt menen? “Ik had vooraf geen hypothese over de mogelijke verschillen”, zegt Karen Keune in dat persbericht (dat ook op Neder-L verscheen, met commentaar over de spelling, maar niet over de inhoud. “Ik heb echt gekeken naar wat er uit het materiaal naar voren kwam.”

In het proefschrift staat het niet zo, dus ik neem aan dat een voorlichter het heeft toegevoegd. Zou iemand die een heel proefschrift geschreven hebben zo’n idee kunnen hebben van wetenschap? Dat geloof ik niet.

Lees verder >>

Oproep: medewerkers vragenlijsten

 Het Meertens Instituut is in 1931 begonnen met het uitsturen van vragenlijsten naar informanten in Nederland en Vlaanderen. De eerste vragenlijst ging over de namen van lichaamsdelen van de mens. Het mochten ook “platte woorden” zijn. Sindsdien is er jaarlijks een vragenlijst rondgestuurd met vragen over allerlei aspecten van het dialectgebruik. In 1934 is ook de afdeling Etnologie, toen nog Volkskunde geheten, vragenlijsten gaan versturen over zaken als het geloof in kabouters en dwergen, gebruiken rond feestdagen, en volksgebruiken zoals het ophangen van de nageboorte van het paard – bekend bij alle lezers van Het Bureau van J.J. Voskuil. 

Lees verder >>

Oproep LOT Populariseringsprijs 2012

 Aan alle taalkundigen in Nederland,
LOT looft dit jaar wederom de Populariseringsprijs uit, ter stimulering van het vervaardigen van populair-wetenschappelijke bijdragen over een taalwetenschappelijk onderwerp.
De definitie van in aanmerking komende publicaties is uitermate ruim. Het bestuur denkt zowel aan speciaal voor dit doel geschreven bijdragen als aan reeds gepubliceerd materiaal – artikelen, boeken, cd-roms, video’s, radio – en televisieprogramma’s, websites etc. – met copyright in 2011 (indien copyright van toepassing is) en 2012. De bijdrage dient in het Nederlands te rapporteren over actueel taalkundig onderzoek en vervaardigd te zijn door een in Nederland werkzame dan wel wonende taalkundige. Bijdragen dienen de essentie van een onderzoeksvraag en het antwoord daarop toegankelijk te maken voor een ontwikkeld publiek dat niet specifiek taalkundig geschoold is.
Lees verder >>

Jac. van Ginneken: Jodenhaat of plagiaat?

Wanneer ik oud en der dagen zat ben, trek ik me terug en schrijf een biografie over Jac. van Ginneken S.J. (1877-1945), de kleurrijkste taalkundige die Nederland gekend heeft: iemand die in zijn tijd zo ongeveer alle vormen van taalwetenschap beoefende, vooral als ze nieuw en uitdagend waren – die fonetische experimenten uitvoerde door menselijke spraak met roetwalmen op papier vast te leggen, persoonlijk contact onderhield met de beroemdste geleerden uit zijn vak, maar er ook nog allerlei bizarre ideeën op nahield die geen van hen deelden, en die in zijn vrije tijd ook nog katholieke vrouwenverenigingen oprichtte. (Ik heb af en toe over hem geschreven; dit jaar nog in Onze Taal en in Neder-L.)

Nu verscheen vorige maand een proefschrift van Gerrold van der Stroom, een van de Van Ginneken-kenners die er in Nederland zijn. Het boek heet Jac. van Ginneken onder vuur. Over eigentijdse en naoorlogse kritiek op de taalkundige J.J.A. van Ginneken (1877-1945). 


De titel is dubbelzinnig. Volgens Van der Stroom heeft Van Ginneken na de oorlog om de verkeerde redenen ‘onder vuur’ gelegen.
Lees verder >>

Pas verschenen: Roots of Afrikaans


We nodigen u graag uit voor de presentatie van het boek:

van der Wouden, Ton ed. (2012), Roots of Afrikaans. Selected writings of Hans den Besten (Creole Language Library, 44). Amsterdam: John Benjamins.

op maandag 2 juli 2012 van 16.30-18.00 in de gemeenschappelijke ruimte op de begane grond van het Bungehuis, Spuistraat 210, 1012 VT Amsterdam.


Twee jaar na het overlijden van Hans den Besten geeft dit boek een overzicht van zijn publicaties op het terrein van het ontstaan van het Afrikaans.


Het programma zal worden geopend door Prof. Dr Pieter C. Muysken, waarna Dr Ton van der Wouden het boek bij het publiek zal introduceren.

Aansluitend is er een borrel. We hopen u allen te kunnen begroeten bij deze gelegenheid. Voelt u zich vrij deze uitnodiging ook verder te verspreiden binnen uw organisatie.

Liever een business school dan Sanskriet in 1913

De beroemde Zwitserse taalkundige Ferdinand de Saussure (1857-1913) zou het in onze tijd niet makkelijk hebben gehad: hij publiceerde de laatste dertig jaar van zijn leven maar heel sporadisch, en dan nog vooral korte artikeltjes in obscure feestbundels als een andere taalkundige jarig was, en had meestal niet meer dan een stuk of drie studenten in de collegezaal. Hij had het daarmee zwaar gekregen tijdens zijn functioneringsgesprekken.

De colleges over bijvoorbeeld vergelijkende Indo-Europese taalwetenschap begonnen soms wel met twintig studenten, maar die jaagde Saussure allemaal weg met zijn eisen dat ze allemaal eigenlijk wel Grieks én Latijn én Sanskriet én Oudgermaans moesten kennen. Desalniettemin zou hij uitgroeien tot de vader van het structuralisme, een manier van denken die niet alleen de taalwetenschap maar zo’n beetje alle geesteswetenschappen in de loop van de twintigste eeuw zouden schokken en veranderen.

Lees verder >>

6de Dag van de Nederlandse Zinsbouw

Datum: vrijdag 23 november 2012
Locatie: Universiteit Antwerpen, Klooster Grauwzusters, Lange St.-Annastraat 7, Antwerpen
De Dag van de Nederlandse Zinsbouw is een jaarlijkse workshop waar taalkundigen vanuit verschillende achtergronden (disciplines, theorieën) in debat gaan over prominente thema’s die betrekking hebben op de zinsbouw van het Nederlands. In deze zesde editie (DNZ 6) komen drie thema’s aan bod die steeds vanuit verschillende theoretische kaders bekeken worden om zo een indruk te krijgen van de overeenkomsten en verschillen.

Lees verder >>

Vacature: stagiairs Taaldetector

Op het Meertens Instituut is plaats voor 2 of 3 student-assistenten die willen meewerken aan de Taaldetector, een online-app waarmee gebruikers kunnen bepalen uit welke streek een spreker van het Nederlands komt.

De werkzaamheden bestaan uit het selecteren van geschikte dialectverschijnselen uit bestaande dialectatlassen en het opstellen van meerkeuzevragen (‘Hoe zegt u X in uw dialect?’) De app gaat deel uitmaken van een groot media-project (landelijke en regionale televisie, krant, boek) dit najaar.

Indiensttreding: zo snel mogelijk. Werktijden in overleg. Het Meertens Instituut betaalt een bescheiden stagevergoeding. Meer informatie: marc.van.oostendorp@meertens.knaw.nl

Taal en rekenen

Hier is een feit waarvan de implicaties volgens mij vaak onderschat worden: dat taal en rekenen in het dagelijks taalgebruik vaak op één lijn gesteld worden. Zie bijvoorbeeld het volgende, volstrekt willekeurige, voorbeeld, van de website van NRC Handelsblad van eerder deze week:

Het is slecht gesteld met de taal- en rekenvaardigheid van scholieren in het voorgezet onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs. (…) Vanaf het schooljaar 2013/2014 moeten alle scholieren in het voorgezet onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs deelnemen aan een taal- en rekentoets, die deel uitmaakt van het eindexamen.

Het voorbeeld is, als gezegd, volkomen willekeurig. Taal en rekenen staan, blijkens de website www.taalenrekenen.nl ‘voortaan centraal’: “Het regeerakkoord van september 2010 bestempelt deze vakken als de kernvakken van het onderwijs”.

Lees verder >>

Subsidie project Nederlab toegekend

Vandaag is bekend geworden dat het project ‘Nederlab – een laboratorium voor onderzoek naar de veranderingspatronen in de Nederlandse taal en cultuur’ 2.048.000 euro ontvangt van het programma Investeringen NWO-groot van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO).


            Nederlab zal onderzoekers de mogelijkheid bieden langetermijnveranderingen in de Nederlandse taal, letterkunde, cultuur en maatschappij te traceren. Alle Nederlandstalige teksten van de 8ste eeuw tot nu zullen via de Nederlab-website doorzocht kunnen worden met binnen Nederlab ontwikkelde tekstanalysesoftware. In Nederlab werken het Meertens Instituut en het Huygens ING van de KNAW samen met de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren, het Instituut voor Nederlandse Lexicologie, de KB en een aantal universiteitsbibliotheken.

Lees verder >>

Links van de rode muur

Heb je taal nodig om te kunnen denken? Wel als je abstracter wil zijn dan een rat of een mier. Dat blijkt uit onderzoek in Nicaragua dat deze week gepresenteerd werd tijdens een congres in Leiden waar ik bij mocht zijn.

In dat land werden dove kinderen tot zo’n dertig jaar geleden niet naar doveninstituten gebracht en leerden daardoor geen taal: een gesproken taal pik je als dove niet zomaar op en doordat ze niet in contact kwamen met andere doven, leerden ze ook geen gebarentaal. Zo groeiden dus generaties mensen op die vrijwel geen echte, volwaardige taal hadden. Ze functioneerden verder wel zo goed en zo kwaad als het ging in de samenleving, in beroepen waar ze geen taal nodig hadden (een dame was bijvoorbeeld kantinejuffrouw).

Lees verder >>

Djoegoe-dinges

Karel van het Reve heeft weleens op de radio verteld wat zijn grote wetenschappelijke droom was: heel nauwkeurig vast leggen wat een gemiddelde mens (westerling, Nederlander) zoal allemaal weet en denkt en gelooft. Je laat een aantal onderzoekers maandenlang met een aantal representatieve proefpersonen verkeren en ze eenvoudigweg alles opschrijven: mannen hebben meer haar op hun armen dan vrouwen, de baas van Apple was vroeger Steve Jobs, maar die is nu dood, kersen groeien aan bomen, Rotterdam is een grotere stad dan Gouda, de negende symfonie van Beethoven is een hoogtepunt van de westerse cultuur. Je kunt vervolgens mensen gaan vergelijken, of het experiment over vijftig jaar overdoen om te zien wat er veranderd is. Lees verder >>

Promotie 23 mei 2012: Jac. van Ginneken onder vuur

Op23mei2012promoveerdeoud-NIOD-onderzoekerGerroldvanderStroomaandeVrijeUniversiteitteAmsterdamophetproefschriftJac.vanGinnekenondervuur.OvereigentijdseennaoorlogsekritiekopdetaalkundigeJ.J.A.vanGinneken(1877-1945).Promotorwasprof.dr.TheoA.J.M.Janssen;copromotorwasdr.JanNoordegraaf.
Dezedissertatiebevatbijdragenover ‘Jac.vanGinneken,WernerSombartenJ.M.Hillesumindejaren10overdeJoden,  ‘DereceptievanVanGinnekenstaalbiologie,VanGinnekeninWOII,VanGinnekendeutschfeindlich“‘enoverVanGinnekensstreektalenboekjeuit1943.
DeNijmeegsejezuïetVanGinnekenwastijdenshetInterbellumeeninternationaalgevierdtaalkundige,maarzijnwerkwerdnazijndoodinoktober1945vrijsneldoorzijnNederlandsecollegasgeboycot.Deelskwamdatdoordeacrobatischewetenschapdiehijbedreef,maarvanafhetlaatstekwartvandeafgelopeneeuwisVanGinnekenervanbetichtzichin1914inzijntekstoverDeJodentaalschuldigtehebbengemaaktaanantisemitisme,zichvanaf1925totenmetdeTweedeWereldoorlogmetzijntaalbiologieaanzoietsalsrasdenkentehebbenbezondigdenzichtijdensdebezettingteinschikkelijktegenoverdefoutekanttehebbenbetoond.
In het proefschrift beantwoordt Van der Stroom de vraag of die postume aantijgingen tegen Van Ginneken terecht zijn en of ze recht doen aan wat de door critici geïncrimeerde teksten en handelingen van Van Ginneken in hun wetenschappelijke context, respectievelijk in de tijd waarin zij thuishoorden werkelijk aan denkbeelden en opvattingen behelsden en wat zij beoogden.
Jac.vanGinnekenondervuurisverschenenalsdeel68vandereeksUitgavenStichtingNeerlandistiekVU,teltX+372bladzijdenen23illustraties,bevateenregisteroppersoonsnamenenkostvoorparticuliereni39,95(excl.verzendkosten).HetboekistebestellenbijdeStichtingNeerlandistiekVU,DeBoelelaan1105,NLB1081HVAmsterdam(ISBN978-90-8880-024-5)enbijNodusPublikationen,Postfach5725,DB48031Münster(ISBN978-3-89323-768-5(http://elverdissen.dynds.org/~nodus/nodus.htm).

Roetstrookjes

Voor het meinummer van Onze Taal heb ik een artikel geschreven over Jac. van Ginneken (1877-1945), de kleurrijkste Nederlandse taalwetenschapper ooit. Ik heb vaker over Van Ginneken gepubliceerd, bijvoorbeeld in het boek Fonologie. Uitnodiging tot de klankleer van het Nederlands dat ik in 2002 samen met Jan Kooij publiceerde (dat stukje staat hier).

Maar ik ben nog lang niet klaar met oom Jac. Lees verder >>

Woorden die je lijf doen trillen

Waaraan dacht iemand in 1909 bij de woorden zoet, zuur, koud of zwaarte? Wie dat wil weten kan sinds gisteren terecht in de Digitale Bibliotheek van de Nederlandse Letteren. Onder veel meer moois staat daar namelijk sinds gisteren een, volgens mij volkomen vergeten, artikel uit 1908 over ‘het oproepend vermogen van de woorden’ door de Vlaamse volkskundige Amaat Joos. Joos legde een aantal van dit soort adjectieven voor aan een groep schoolkinderen en verwonderde zich over de antwoorden die hij kreeg (ik denk dat je min of meer dezelfde antwoorden nog steeds zou krijgen):

Wat hebt ge in uwe verbeelding bij zuur?
Antwoorden: Ik zie eene azijnflesch, – eenen citroen; – ik riek azijnsaus; – ik smaak azijn op mijne tong.

Bij zoet?

Antw.: Ik zie een paksken spekken, – eenen appel, – een klontje suiker, – de rijstpap van dezen middag; – ik eet chocolade, – peperkoek.

Bij koud?

Lees verder >>