Tag: retorica

Taal krijgt zijn autoriteit van buiten

Door Marc van Oostendorp

Het komt slechts zijdelings aan de orde in het artikel dat de Australische taalkundige Ingrid Piller schreef voor het Journal of Sociolinguistics: het failliet van de gedachte dat je met taal je autoriteit kunt opbouwen. Het is een oud idee, dat ten grondslag ligt aan de klassieke retorica én aan veel latere analyses. Maar het stort volledig in elkaar wanneer we het succes bezien van de Amerikaanse president Donald J. Trump.

Lees verder >>

Deze Troonrede kon zoveel beter

Door Wouter van der Land

Vorige week probeerde ik hier het begin van de Troonrede te voorspellen. Ik zat er dichtbij. Mijn voorspelling luidde: ‘Leden van de Staten-Generaal, vandaag is het precies 75 jaar geleden dat operatie Market Garden plaatsvond.’ De koning begon als volgt: ‘Leden van de Staten-Generaal, vandaag precies 75 jaar geleden begon operatie Market Garden.’

Daarnaast dacht ik dat de regering het beroemde ‘zoet’ uit zou gaan delen, vanwege het naderende verkiezingsjaar. Daarmee zat ik er compleet naast; het werd een Troonrede van vaagheden, wegduiken en een ‘winstwaarschuwing’. 

Opening

De Troonrede is geen toespraak-toespraak, maar het is ook geen droog beleidsstuk, want anders zou het wel de ‘Troonnota’ heten. Meestal gaat aan de uiteenzetting van het voorgenomen beleid een bespreking van de stand van het land vooraf. De opening verwijst vaak naar een belangrijke gebeurtenis of herdenking. Dat was in dit geval het jubileum van Market Garden: 

Lees verder >>

Hoe begin je een Troonrede?

Door Wouter van der Land

Bron: Pixabay

Een goed gepoetste koets, hoedjes en een gloedvolle toespraak. Volgende week is het Prinsjesdag en dat is niet alleen een feest voor het oog, maar ook van de taal. De Troonrede is onze belangrijkste nationale redevoering. Nederlanders van Willemstad tot Pietersburen schakelen de tv of radio aan om naar de koning te luisteren. Wat zal hij ons dit jaar beloven?

Het raadsel van de stijl

De Troonrede is een interessante speech voor taalliefhebbers. Ten eerste is er het raadsel van het ambtelijke jargon. In de rede van 2018 zaten bijvoorbeeld passages als ‘We mogen niet berusten in het feit dat meer dan de helft van de 75+’ers zegt zich eenzaam te voelen’ en ‘Het spreekt vanzelf dat de problemen niet met één druk op de knop zijn op te lossen. Maar het is wel noodzakelijk het tij te keren.’ Wie hier geen vlekken van in zijn nek krijgt, is zelf een ambtenaar.

Lees verder >>

“U bent erg mooi en u ziet er niet gevaarlijk uit.”

Over het ethos van Sint Nicolaas

Door Ton van der Wouden

5 december is een ideale datum om een klassiek heikel punt aan te snijden: de geloofwaardigheid van Sint Nicolaas. Zoals wij allen weten loopt er een diepe kloof door onze maatschappij, een kloof die de gelovigen scheidt van de niet-gelovigen. Dat die kloof, al dan niet toevallig, ongeveer lijkt te correleren met een zekere kalenderleeftijd is nu niet relevant – er zijn zo veel meer oninteressante correlaties. De vraag die vandaag centraal moet staan, is waarom we in hemelsnaam in de Sint zouden geloven, ondanks dat er soms reden is voor ongeloof.

Voor een begin van een antwoord op die vraag gaan we te rade bij de retorica, de wetenschap van de welsprekendheid. En we kunnen juist nu des te gemakkelijker terecht bij die retorica, omdat er vorige maand een mooie bundel verschenen is met een verzameling opstellen over de geloofwaardigheid van sprekers, politici en andere publieke figuren (Vertrouw mij! van De Jong, Van Marion & Rademaker 2018) (onthulling: ik ken de redacteuren goed tot zeer goed). In de bundel worden de middelen tot manipulatie van de geloofwaardigheid begrijpelijk uitgelegd, en ze worden toegepast op uiteenlopende figuren als Hilary Clinton en Geert Wilders, en op groepen als niqaab-draagsters en leden van een outlaw motorclub. Lees verder >>

Pas verschenen: Vertrouw mij! Manipulaties van imago

(Persbericht AUP)

Vertrouw mij! laat zien hoe politici en kunstenaars hun publiek beïnvloeden, door hun persoonlijkheid en imago in te zetten en zo vertrouwen te winnen. De bundel bevat korte, goed leesbare essays over ethos (manipulaties van imago) en retorica voor een breed publiek.

Van de retorica van Aristoteles tot de lessen van Oprah, van climategate tot vox pop, van Odysseus tot Baudet. Motorbendes, boerkadragers, tattoobezitters, maar ook politici, kunstenaars, journalisten…  We maken ons allemaal zorgen over hoe we door anderen worden gezien. Deskundig? Arrogant? Authentiek? Betrapt? Wie zijn imago goed wil verzorgen kan dat – in tijden van nepnieuws – niet alleen met argumenten doen. Wat zijn goede excuses en hoe verleid je je publiek om naar je te luisteren? Lees verder >>

20 november, Leiden / 23 november, Amsterdam: Presentatie Vertrouw mij! Manipulaties van imago

Op dinsdag 20 november zal de boekdoop plaatsvinden van het boek

Vertrouw mij! Manipulaties van Imago

met essays over ethos (karakter) als overtuigingsmiddel, onder redactie van Jaap de Jong, Olga van Marion en Adriaan Rademaker. De bundel zal in enkele presentaties kort worden gepresenteerd en het eerste exemplaar zal worden overhandigd aan burgemeester Henri Lenferink van Leiden.

Locatie: Universiteitsbibliotheek, Witte Singel 27, Leiden, Vossiuszaal, van 17:30 tot 18:30 uur. Gratis toegang. Lees verder >>

Nieuw kenniscentrum voor retorica van start

Wat maakt de Nijmeegse burgemeester Hubert Bruls zo’n goede spreker? Wat is het geheim achter de spraakmakende columns van Özcan Akyol? Hoe pleit advocate Nynke Brouwer voor een weinig geliefde cliënt? Deze drie en vele andere sprekers komen op 14 september aan het woord bij de aftrap van Peithoeen nieuw kenniscentrum voor retorica aan de Radboud Universiteit. Een middag in het teken van retorica en overtuiging.  

Peitho is opgericht door Bé Breij, hoogleraar Griekse en Latijnse Taal en Cultuur, en neerlandica Yvette Linders. Het kenniscentrum zal zich gaan bezighouden met het volledige spectrum van overtuiging en welsprekendheid binnen, maar zeker ook buiten de universiteit. Lees verder >>

Kanttekeningen bij onderzoek naar persuasieve communicatie

Door Kees de Glopper

Als er één onderwerp is dat centraal staat in onderzoek naar taalgebruik en communicatie, dan is het wel persuasieve communicatie. Kijk maar naar de website van de conferentie VIOT2018 die van 17 tot en met 19 januari 2018 in Groningen is gehouden. Patriotisme, humor, typografische taalintensivering, framing, concrete details, interpersoonlijke communicatie, narratieven, fotostrips, perspectief, gelijkenis, angstaanjagende boodschappen en dreigementen; een hele baaierd aan factoren kwam in paperpresentaties en symposia aan bod. De conferentie vormde een staalkaart van het onderzoek van taalbeheersers en communicatiekundigen.

Niet alleen voor onderzoekers, maar ook voor CIW-professionals buiten de universiteit –en natuurlijk voor studenten– vormt persuasieve communicatie een belangrijk thema, niet alleen in Groningen, maar ook elders in het land. En niet alleen in Nederland, maar wereldwijd. Begrijpelijk, want in ons dagelijks leven staan we onophoudelijk bloot aan pogingen tot overtuigen, in woord, schrift en beeld. Zo bezien is het niet verbazend dat er veel onderzoek naar overtuigende taal en tekst wordt gedaan. Lees verder >>

Magneetarmbanden en retoriek

 

Door Guusje Jol

Ik probeerde laatst een stoelmassage. Ik had voor de massage verteld over mijn aanhoudende kantoor-schouder-en-nek-klachten. Na afloop van de massage begon de masseuse aarzelend:

‘Ik heb hier geen belang bij, maar omdat je al verschillende dingen hebt geprobeerd… Misschien is dit iets. (Ze overhandigde en foldertje over magnetische armbanden.) Ik had zelf een keer een magnetische armband, gewoon om ’t uit te proberen. En ik had last van m’n voet en soms ook niet. Dus ik vroeg me af waarom ik soms wel last had van die voet en soms niet. En toen realiseerde ik me dat die armband in de kast lag als ik aan ’t masseren was. En op díe dagen kreeg ik last van m’n voet.’

Zweverig

De lengte van haar suggestie suggereert al dat ze iets delicaats doet: ze doet een hoop moeite om haar boodschap vorm te geven.   Lees verder >>

The Toerteltax

Door Marc Kregting

1.

Nu de sociaaldemocratie met haar ‘klein BMW’tje’ zich in de prak rijdt, wordt de vraag: schuiven kiezers op? Het gedachtegoed van Marx mag omgeven blijven door immens wantrouwen en een frase over ‘die laatst overgebleven marxistische professor aan een tweederangsuniversiteit’ kan mikken op herkenning, dezelfde toonaangevende opinist Joris Luyendijk ziet Marx’ veronderstelde gedateerdheid bewegen.

De populariteit van wandeltochten rond het fenomeen groeit.

Kunnen teksten van politici zelf die wending kracht bijzetten? Ik besloot te letten op retorische strategieën in het succesvolle Graailand. Het leven boven onze stand (2016) van PVDA-voorman Peter Mertens. De titel is immers al opzichtig populistisch, terwijl de ondertitel minstens zo hard knipoogt als citaat van de Vlaamse vicepremier.

Inleider Marc Van Ranst positioneert Mertens minder als radicaal dan als redelijk: ‘Ik kies voor de menselijkheid, het mededogen, het respect, de solidariteit en het fatsoen van het gedachtegoed in de boek, zonder enig voorbehoud. There is no alternative, Tina!’ Op de achterflap garandeert deze op de barricaden gesprongen viroloog dat er aan Mertens ‘niets extreems’ is.

Mertens’ vorige titel Hoe durven ze? werd ingeleid door Dimitri Verhulst, een even ongrijpbare als cabareteske auteur met wie hij vermoedelijk hoopte te charmeren en te investeren onder jongeren. Nu Mertens een grimmige maar gerespecteerde wetenschapper naar voren schuift, lijkt er geoogst te moeten worden. Hij brengt zijn boek meer dan ooit als groepswerk, waarvoor de studiedienst van zijn partij terecht wordt bedankt. De voorman als eindredacteur?

Lees verder >>

Trumps fantastische taalgebruik: 3 redenen waarom het werkt (of niet)

Door Christine Liebrecht

Fantastisch was de satirische welkomstboodschap van Arjen Lubach aan Donald J. Trump waarin hij Nederland voorstelde aan de kersverse president van de Verenigde Staten. Amerika mocht in de ogen van de machtigste man van de wereld dan misschien wel op een staan (‘America first!’), maar mag ons kikkerlandje dan op de tweede plaats komen (‘The Neterlands second!’)? De hilarische video ging viral en haalde zelfs mainstream media zoals CNN en de New York Times, inmiddels hebben ook andere landen een dergelijk filmpje gemaakt.

Superlatieven liefhebber

Een van de elementen die het filmpje van Lubach zo sterk maakte, was het taalgebruik. In één klap was duidelijk dat er maar één man in de wereld praat zoals de voice over. Lees verder >>

Studium Generale Groningen over taal en retoriek in de politiek

Nederlandse politici kunnen wel spreken

Henk te Velde en Siemon Reker
Datum:
maandag 23 januari 2017 – 20:00
Locatie:
Academiegebouw, Broerstraat 5, Groningen
Tickets:
€4,-/€2,- voor SGG-pashouders/gratis voor studenten

In het Nederlandse parlement is welsprekendheid de afgelopen eeuw steeds belangrijker geworden. Is Mark Rutte een toonbeeld van welsprekendheid?

Jacob Cats als rechtbankverslaggever

Door Ton Harmsen

039SeneCats
Behalve haar proefschrift over funeraire poëzie schreef Sonja Witstein ook twaalf artikelen, die gebundeld zijn in Een wett-steen van de ieught. Die titel verwijst naar de woorden waarmee Huygens de professor omschrijft in zijn Zedeprinten; het is ook een verwijzing naar de Wetsteen der vernuften, wat een van Witsteins lievelingsboeken was. Over Jacob Cats was zij minder te spreken: te plat, te vlak, te saai; zijn eindeloze alexandrijnen stromen niet als een rivier maar ze kabbelen voort als een kaarsrecht kanaal. Eeuwenlang genoot hij een enorme populariteit met zijn hersenspoelende dreun, die de Nederlandse literatuur meer kwaad dan goed heeft gedaan. Ja, Barlaeus vertaalde grote delen van zijn Trou-ringh in het Latijn, maar die moest daar door Cats wel heel dringend om verzocht worden, en hij paste de tekst grondig aan naar zijn eigen smaak. De monotone catsiaanse alexandrijnen werden welluidende hexameters, en weg waren de dodelijke stoplappen en de anaforische zinnen.

Natuurlijk valt over Cats ook veel goeds te zeggen: hij was een briljant jurist, opgeklommen tot raadpensionaris (brave ja-knikker tegen Frederik Hendrik); hij kende de klassieke literatuur op zijn duimpje en beheerste – als jurist en als schrijver – de kneepjes van de retorica. Als hij dan ook nog blijkt een prachtig inkijkje te geven in de didactiek van de retorica, heeft hij het hart van Sonja Witstein helemaal gestolen.
Lees verder >>

Wij, de 17e-eeuwers, Vondel, en Olga

Door Marc van Oostendorp


Waar ter wereld bevinden de emoties zich? Volgens een stelling in het gisteren verschenen boek Beïnvloeden met emoties. Pathos en retorica, zijn ze in de loop van de eeuwen “vaak verhuisd”. Aanvankelijk woonden ze in de ziel, schrijven samenstellers Jaap de Jong, Christoph Pieper en Adriaan Rademaker, daarna verplaatsten ze zich naar het hart, toen korte tijd in de lever. Inmiddels plaatsen we ze in de hersenen, terwijl ze “onlangs toch weer een ander onderkomen gevonden hebben” – de onderbuik.

Volgens mij klopt het allemaal niet precies. Al die plaatsen bevinden zich binnen in de mens, en afgezien van de ziel zelfs allemaal in het lichaam, maar pathos is vooral iets dat je deelt. Het is iets dat je beter buiten het individu kunt plaatsen, iets dat over een groep mensen kan komen, iets waardoor je je als individu kunt laten meeslepen – en wie laat zich ooit meeslepen door iets in zichzelf?

De redacteuren plaatsen hun stellingen aan het eind van een boek, als een lijstje conclusies na een bont palet aan heerlijke beschouwingen.
Lees verder >>

Max Havelaar was een laffe dhimmi

Door Marc van Oostendorp


Onder de vele dingen die ik vorige week geleerd heb tijdens het Colloquium Neerlandicum was dit misschien het verrassendst: dat Max Havelaar een laffe dhimmi was.

Een van de grote inzichten van de eenentwintigste eeuw is dat het laf is om tegemoetkomend te zijn aan mensen die de andere wereld zien dan jij. Er was onlangs weer sprake van toen een Amerikaanse journaliste NRC Handelsblad bekritiseerde om de volgens haar racistische manier waarop een recensie van enkele boeken over racisme in Amerika werd gepresenteerd in de krant, en de redactie van de krant toen zei dat het niet de bedoeling was geweest om te kwetsen. In vroeger tijden zou de redactie geprezen zijn om zijn beleefdheid, maar tegenwoordig weten auteurs van andere kwaliteitskranten zoals de Volkskrant wel beter: dit alles is ingegeven door angst.


Lees verder >>

Sporen naar stijlfiguren

Waarom is de term terroroehoe zo effectief, wat is de kracht van een K3-refrein en welke stijlfiguren worden zoal toegepast door hooligans? Stijlfiguren spelen een belangrijke rol in ons dagelijkse taalgebruik: het zijn manieren om een boodschap duidelijker, boeiender en doeltreffender te maken. Toch worden stijlfiguren vaak onbewust ingezet. Daarom spoort Uitgeverij Vantilt vanaf maandag 30 maart taalliefhebbers aan om actief op zoek te gaan naar stijlfiguren in nieuwsberichten.

De aanleiding is het verschijnen van het Groot retorisch woordenboek van Paul Claes en Eric Hulsens, dat begin april uit komt. Dagelijks verschijnt op www.vantilt.nl/stijlfiguren een analyse van een nieuwsfeit of een opvallende gebeurtenis, vergezeld van een opdracht. Deze lopen sterk uiteen: wie herkent de meeste stijlfiguren in Oma’s aan de top en wie weet welk stijlfiguur het vaakst wordt gebezigd door Louis van Gaal? Iedere opdracht is gekoppeld aan een lemma uit het Groot retorisch woordenboek. Dit aanstekelijke naslagwerk definieert honderden stijlfiguren, die rijkelijk zijn voorzien van voorbeelden: de vele lemma’s lopen uiteen van aansporing tot zeugma en van beeldspraak tot palindroom.

Met de uitgeschreven opdrachten hoopt Uitgeverij Vantilt taalcreativiteit te stimuleren: wie met het Groot retorisch woordenboek op zoek gaat naar stijlfiguren in nieuwsberichten neemt voortaan geen genoegen meer met een simpel ‘Ik hou van je’.

Paul Claes en Eric Hulsens. Groot retorisch woordenboek. Lexicon van stijlfiguren 160 pagina’s. prijs €22,50. Meer informatie bij de uitgever.

Sorry dat ik hier sta!

Door Marc van Oostendorp
Mijn praatje”, zei een spreekster gisteren terwijl ze nog maar net begonnen was, “is een uitgelezen mogelijkheid voor u om een middagdutje te doen. Ik zeg zodadelijk wel vijf keer hetzelfde.” Ze kwam er in de 45 minuten die haar lezing duurde – ze was één van de keynotes in het congres dat ik dezer dagen bijwoon – zo vaak op terug dat ik van de weeromstuit meteen rechtop ging zitten.
Het is een van de bekendste en tegelijkertijd een van de vaakst overtreden regelen van de kunst van het lezingen geven: je moet je nooit verontschuldigen. Je mag alles zeggen, maar niet dat je lezing niet helemaal klaar is. Of dat je niet zeker weet of het publiek er wel iets aan zal hebben. Of dat het eigenlijk zinloos geworden is na de vorige lezing.
Al die zaken worden echter regelmatig gezegd, en heus niet alleen door beginners.

Lees verder >>

Tegen de overtuigingskracht

Door Marc van Oostendorp
Noam Chomsky, de beroemde taalkundige, is tegen pogingen iemand anders te overtuigen. Dat zegt hij in het interviewboek The Science of Language (Cambridge University Press, 2012) tegen zijn gesprekspartner James McGilvray. 
In dat boek, waarin allerlei gedachten van Chomsky over van alles en nog wat geboekstaafd worden, noemt de oude meester ergens Gandhi, die er ook tegen was om andere mensen te proberen te overtuigen, omdat hij dat zag als een vorm van geweld. Je dwingt iemand in zekere zin om het met je eens te zijn. In plaats daarvan vond hij dat je wat goed en juist was moest tonen, bijvoorbeeld in je eigen leven, zodat de andere de vrije keus had je daarin te volgen.

U en ik voor de koningin

De aftreerede van koningin Beatrix had de vorm van een cirkel. Ze begon met een verwijzing naar het volk (‘Zoals u allen weet’), had het daarna vooral over zichzelf (wat logisch is gegeven het onderwerp), en sprak vlak voor het midden over Prins Claus en vlak na het midden over de Prins van Oranje en Prinses Máxima. En ze eindige weer met het volk (‘uw koningin mocht zijn’.)
Het is het best te zien als we de toespraak inkleuren. Ik maak verwijzingen naar de eerste persoon enkelvoud blauw, naar de tweede persoon geel, naar de eerste persoon meervoud groen en naar de derde persoon paars:

Lees verder >>

Ik zeg het maar één keer

Wie wil weten hoe het zit met de retorische cultuur van Nederland, moet vooral luisteren naar het live-verslag van Radio 1 gisterenmorgen van de toespraak van de net herkozen president Barack Obama. Volgens sommigen was dit de beste toespraak die Obama ooit gaf. Voor de Nederlandse radioluisteraar werd de toespraak vertaald of samengevat door verslaggever Wessel (“Michelle heeft een kerstjurk aan”) de Jong.

Op het persoonlijke vlak veranderde de president van een gentleman in een hork (in blauw geef ik de vertaling van fragmenten van de oorspronkelijke speech van Obama van de NRC van gisteren, in het rood het commentaar van De Jong):
Lees verder >>

Hoe houd ik een vlammende toespraak?

Het nieuwe boekje van Jaap de Jong, Spreken als Max Havelaar, moet je eigenlijk niet lezen als je alleen wilt. Een kroeg is misschien wel de beste locatie – een waar ze af en toe het geluid voor je willen afzetten zodat je op de biljarttafel kan houden om een vlammende toespraak te houden.

De Jongs boekje geeft in een kort bestek een snelcursus in de klassieke retorica en laat zien hoe belangrijk de inzichten daarvan nog steeds zijn als je een toespraak wil houden. Een TED-talk bijvoorbeeld, een genre dat De Jong herhaaldelijk aanhaalt: een praatje van 18 minuten waarin iemand iets echt belangrijks vertelt, het praatje van zijn leven. Ook daarbij komen de klassieke kunsten van inventio (bedenken wat je wilt zeggen), dispositio (structuur), elocutio (stijl), memoria (‘proefdraaien’ in de moderne retorica van De Jong) en actio (presentatie) goed van pas.
Lees verder >>

Aristoteles’ Politica in Nederlandse vertaling


Deze maand verschijnt bij de Historische Uitgeverijde eerste Nederlandse vertaling ooit van de Politicavan Aristoteles.
De Politica is een belangrijke tekst in de geschiedenis van het westerse politieke denken. In dit werk beschouwt Aristoteles de organisatie van het staatkundige verband en de plaats van de burger daarin. Hij gaat op zoek naar de voorwaarden voor de beste staatsvorm, de juiste verhouding tussen burger en politiek, en naar de ethische grondslagen van een geluk brengende samenleving. Daarbij schetst Aristoteles ook wat in zijn ogen het beste staatkundige verband is en hoe de opvoeding de burger dient voor te bereiden op zijn rol in de gemeenschap. De Politica vormt samen met de Ethica en de Retorica, die al eerder in Nederlandse vertaling verschenen,  de drie pijlers onder Aristoteles’ politieke filosofie.
De vertaling van de Politicais van de hand van Jan Maarten Bremer en Ton Kessels, beiden emeritus hoogleraar Griekse taal- en letterkunde. Het boek is het vijfde deel in de serie Aristoteles in Nederlandse vertaling.
Aristoteles: Politica. Vertaald door Jan Maarten Bremer en Ton Kessels. Groningen: Historische Uitgeverij, 2012. 368 pp. ISBN: 978 90 6554 0041. Prijs: € 38,75

PVV’er Bosma (wars van links) citeert zomaar Elsschot

Martin Bosma wordt de partij-ideoloog van de PVV genoemd. Hij is schrijver van de speeches van Geert Wilders en van het PVV-verkiezingsprogramma. Bosma is wars van links en wars van kunst. Hij houdt ervan links nu en dan een plaagstootje te geven, bijvoorbeeld toen hij een column aannam in NRC Handelsblad – een PVV’er in het hol van de leeuw.

Maar diezelfde Bosma is groot liefhebber van poëzie. Als (vervangend) voorzitter in de Tweede Kamer heeft hij altijd een bundeltje Afrikaanse poëzie naast zich liggen.

Een nieuw pesterijtje van Bosma werd bedolven onder alle verkiezingsretoriek. 

Lees verder >>

Ik ga niet zeggen dat ik je ga beschuldigen, maar …

Het regent beschuldigingen bij de PVV. Er zijn twee soorten te onderscheiden. De eerste soort bestaat uit de overduidelijke sneren die uitgedeeld zijn door de opgestapte Kamerleden Marcial Hernandez en Wim Kortenoeven in ongeveer alle media.

– Kortenoeven: “Wilders minacht normale omgangsvormen en is niet bereikbaar voor zijn fractie.”
– Hernandez: “PVV wordt zo bestuurd dat Kim Jung-un er nog iets van kan leren.”

Later sloot Jhim van Bemmel zich bij het duo aan, omdat hij geen of een te lage plek op de kieslijst toebedeeld kreeg. Van Bemmel: “Geert Wilders heeft wel een inbox, maar geen outbox. Het is normaal dat er op vragen geen antwoord komt.”

Praeteritio
Het is slechts een kleine greep uit het arsenaal van harde beschuldigingen. Maar er was ook een tweede soort met verstopte beschuldigingen, in de vorm van de retorische figuur praeteritio. Dit betekent “voorbij gaan”. Het oudst bewaarde retoricaboek Retorica ad Herennium definieert de figuur als volgt:

Lees verder >>