Tag: Middelnederlands

Een onbekend kroniekje van Jacob van Maerlant?

Door Dirk Schoenaers

Eind mei vond ik, toevallig, in het abdijarchief van Averbode, in een zeventiende-eeuwse verzamelband een onbekend kroniekje van Vlaanderen op rijm. Even was ik uit mijn lood geslagen, toen ik in de inhoudsopgave achteraan het titeltje ‘Vande cornycke van Vlaendren / die Jacob van Merlant maeckte’ las (fig. 1).

(afbeelding 1: inhoudsopgave)

Als die omschrijving klopte, lag hier niets minder dan een tot nu toe onbekende tekst van Jacob van Maerlant op tafel. Mogelijk was dit een uitzonderlijke vondst, want nieuw werk van de ‘vader der dietsche dichtren allegader’ komt niet elke dag bovendrijven. De laatste grote ‘vondsten’ op dat vlak dateren uit het derde kwart van de negentiende eeuw. Nauwelijks twee jaar nadat in Wenen de Tweede Partie van de Spiegel historiael was teruggevonden, werd in 1871 in de bibliotheek van de graaf van Loë, ook al bij toeval, een volledig afschrift van de Historie van Troyen ontdekt. Helemaal ‘onbekend’ waren deze teksten niet. Van de Trojegeschiedenis was pas in 1821 een eerste fragment komen bovendrijven. Dat moet zowat de laatste keer zijn geweest dat er een ‘nieuwe’ tekst van Maerlant werd ontdekt, hoewel het bestaan ervan op aangeven van de Spiegel historiael al werd vermoed. Lees verder >>

De Bakker of de Baets?

Een Oudnederlandse beroepsnaam in Oudfranse vermomming

Door Peter Alexander Kerkhof

Namen zijn eigenaardige dingen binnen de etymologie. Ze zijn van nature erg conservatief en hebben daarom het wonderbaarlijke vermogen om een oude uitspraak van een woord te bewaren terwijl de rest van de taal verder evolueert (zie Stroop 1984). Maar er is nog een reden waarom het behoudende karakter van namen erg interessant is; dit conservatisme maakt ze namelijk een waardevolle bron voor historisch woordmateriaal dat inmiddels al uit onze taal verdwenen is. Want hoewel beroepen zoals voller of kramer al lange tijd uit het alledaagse leven zijn verdwenen, zijn de oude beroepsnamen bewaard in de familienamen Vuller, Vulder of Volder en Cramer, Kramer of Cremer. In dit artikel wil ik het over een Vlaamse familienaam hebben die ook zo’n oude beroepsnaam bewaart, maar dan wel een naam die zelfs in de oudste fase van de Nederlandse taal al aan het verdwijnen was. Het gaat hier om een Oudnederlands woord dat via een Franse omweg opnieuw in het (zuidelijk) Nederlands terecht is gekomen. Lees verder >>

De wijn dat rood is in de middeleeuwen

Door Marc van Oostendorp

Als ik jullie vraag wat jullie vinden van de zin ‘Kook de wijn en giet het in de pan’, dan denken jullie waarschijnlijk: ‘Ah, ik ben hier op Neerlandistiek, het blog waarop wetenschappers dag in dag uit aan de wereld vertellen dat alles wel zo’n beetje goed is’. En vervolgens zeggen jullie in koor: “Wat een interessante taalverandering!”

En daarmee hebben jullie het bij het verkeerde eind.

Dat blijkt uit het proefschrift Semantic versus lexical gender dat Margot Kraaikamp onlangs verdedigde aan de Universiteit van Amsterdam. In dat proefschrift beschrijft Kraaikamp het Nederlandse woordgeslacht vanuit een aantal verschillende invalshoeken. Zoals de titel al aangeeft gaat het daarbij om de spanning die er bestaat tussen twee vormen van geslacht: een volgens de betekenis (semantisch) of een volgens de toevallige keuze van het lidwoord (lexicaal). Lees verder >>

Een onbekende middelnederlandse rijmspreuk

Door Renaat Gaspar

In het relaas van Arent Willemsz, pag. 17-18 over zijn reis naar Jeruzalem (zie de dbnl) staat een onder pelgrims gevleugelde uitdrukking die niet bij Harrebomée noch bij Cauberghe teruggevonden kan worden.

Die peregrijnen seggen:

‘Tot Termijnen drincken sij guede wijnen.

Te Monte Flescoen verdrincken sij cousen ende schoen.’

Twee Italiaanse steden worden hier genoemd: 1. Termeno in Noord-Italië op ca. 130 km NW van Venetië; dit is (was?) de volledig Duitstalige plaats Tramin an der Weinstraße in Zuid-Tirol. De druif van de Gewürztraminer komt daarvandaan. 2. Monte Fiascone, ca. 80 km NW van Rome, beroemd vanwege zijn muskaatwijn Est Est Est. Pelgrims op weg naar Palestina dan wel naar Rome maakten duidelijk onderscheid tussen deze twee etappeplaatsen. Waarom? De verklaring moet je zoeken in de dubieuze reputatie van Monte Fiascone. Daar immers zou een reiziger zich dood hebben gedronken aan de wijn Est Est Est. Cornelis de Bruyn (1698) – zie http://www.dbnl.org/tekst/bruy004reiz03_01/ → doorzoek de hele tekst → zoekterm: Est Est Est – maakt hier kort melding van: Lees verder >>

Uitreiking Vercoullieprijs 2015 (21/10)

De Jozef Vercoullieprijs 2015 (over de periode 2006-2014) werd toegekend aan Elisabeth de Bruijn voor haar proefschrift Verhalende verzamelingen. Flos unde Blankeflos en de overlevering van de Middelnederduitse narratieve literatuur. (Universiteit Antwerpen 2013).

Uit het juryverslag:
Het werk van Elisabeth de Bruijn is een bijzonder fraai verzorgde en grondige studie, die uitmunt door een grote helderheid. Het is zeer gedetailleerd maar gaat tegelijk de grote lijnen of vragen niet uit de weg. De Bruijns werkwijze is minutieus en getuigt van een indrukwekkende acribie. Opvallend is haar grondige kennis van de wetenschappelijke literatuur op tal van gebieden, vooral omdat hier een combinatie van onderzoeksmethodes werd gerealiseerd. Ook is kennis betrokken uit de lees- en tekstcultuur uit verschillende aangrenzende taalgebieden. Deze dissertatie is voorbeeldig en superieur van kwaliteit en garandeert het voortbestaan van de klassieke filologische methode met gebruikmaking van hedendaagse digitale middelen.
De jury heeft dan ook unaniem beslist de Jozef Vercoullieprijs aan deze studie toe te kennen.


Het volledige juryverslag kan u hier lezen.

De jury van de Vercoullieprijs 2015 bestond uit Piet Couttenier, Anne Marie Musschoot, Remco Sleiderink en Yves T’Sjoen. Marcel De Smedt fungeerde als voorzitter.
Met de Jozef Vercoullieprijs bekroont de KANTL om de vier jaar een proefschrift, afwisselend op het op het gebied van de Nederlandse taalkunde en de Nederlandse literatuurstudie, dat verdedigd werd aan een Belgische universiteit.
De prijs werd in 1938 gesticht met een gift van de erfgenamen van liberaal politicus en taalkundige
Jozef Vercoullie (1857-1937), die van 1919 tot 1937 lid was van de Academie. Vandaag bedraagt de prijs 1250 euro.

De prijs wordt uitgereikt in de openbare vergadering van de Academie op woensdag 21 oktober. Wie deze vergadering wil bijwonen kan zich aanmelden via secretariaat@kantl.be.

Uitnodiging Derde Dag van de Medioneerlandistiek (Gent, 22/05/2015)

Aan alle medioneerlandici en andere geïnteresseerden:

 

Enige tijd geleden berichtten wij over de Derde Dag van de Medioneerlandistiek die op vrijdag 22 mei 2015 plaatsvindt. Na de succesvolle edities in Antwerpen (2012) en Utrecht (2013) vormt Gent dit jaar het decor.

Het voormiddagprogramma zal gewijd zijn aan een reflectie over de toekomst van de medioneerlandistiek. Dat gebeurt in de eerste plaats aan de hand van presentaties van nieuwe onderzoeksprojecten, en daarnaast door twee interactieve sessies waarin we samen met Paul Wackers (UU), Frank Willaert (UA), Frits van Oostrom (UU) en Thom Mertens (UA) zullen nadenken over hoe het met het onderzoek en onderwijs in de historische letterkunde verder kan of moet.

In de namiddag kunnen de deelnemers bekende en minder bekende facetten van Gent ontdekken door voor één van de drie gegidste wandelingenCrimineel Wijs, Hartstocht of Middelnederlands – te kiezen.
We besluiten naar aloude gewoonte met een receptie.

Praktisch:

 1)     Deelname is gratis, maar registratie, via deze link, is verplicht. Dit dient vóór 1 mei 2015 te gebeuren.

 2)      Onderzoekers die sinds de vorige Dag van de Medioneerlandistiek (juni 2013) met een nieuw project op het gebied van de medioneerlandistiek zijn gestart en dat in een korte presentatie (ca. 5 min) willen voorstellen, kunnen een mail sturen naar Youri Desplenter of Eva Vandemeulebroucke, met vermelding van hun naam, universiteit en projectgegevens (titel, startdatum, promotor).

 3)      Ter gelegenheid van deze Derde Dag willen we een brochure samenstellen waarin elke deelnemer de mogelijkheid krijgt zijn of haar huidig(e) onderzoeks- of onderwijsproject(en) voor te stellen. Op die manier willen we op de hoogte blijven van elkaars werkzaamheden en een staalkaart bieden van wat tegenwoordig in de medioneerlandistiek leeft.

Geïnteresseerden wordt gevraagd dit formulier in te vullen en vóór 1 mei 2015 naar Ine Kiekens door te sturen. Een voorbeeldbijdrage kan hier worden geraadpleegd.

We kijken er alvast naar uit om jullie talrijk te mogen ontvangen.

Hartelijke groet,

Youri Desplenter, Veerle Uyttersprot, Lisette Blokker, Ine Kiekens en Eva Vandemeulebroucke

Een wijze kind in de middeleeuwen

Door Marc van Oostendorp


Dat we ‘het mooie meisje’ zeggen, met een buigings-e maar ‘een mooi meisje’ zonder, is een wonderlijk fenomeen. Wie heeft er eigenlijk wat aan dat onderscheid? Het is dan ook langzaam maar zeker aan het verdwijnen, nu steeds meer jonge mensen ‘een mooie meisje’ zeggen. Als we dat eerdaags allemaal doen, is een taalverandering voltooid en zeggen we altijd een vorm met e voor een zelfstandig naamwoord, en een vorm zonder op andere plaatsen (het meisje is mooi, dat is mooi geborduurd).

Nee, dan de middeleeuwen! In een artikel in het nieuwste nummer van het wetenschappelijk tijdschrift TNTL beschrijft Joost Robbe heel precies hoe bijvoeglijk naamwoord werd verbogen in het boek Spieghel onser behoudenisse – waarschijnlijk het eerste boek dat ooit (rond 1470) in Nederland (door Laurens Janszoon Coster) gedrukt werd.

Het system was in ieder geval in dat boek nog een stuk ingewikkelder dan nu.
Lees verder >>

Cursus Middelnederlands in Elburg


In de winter van 2014 organiseert de Vereniging Vrienden van het Museum Elburg bij voldoende belangstelling een cursus Middelnederlands. De cursus zal gegeven worden door Gerard Bouwmeester. Hij studeerde Nederlands aan de Universiteit Utrecht en Mediëval Studies aan de University of York. Sinds 2007 is hij als junior-docent verbonden aan de vakgroep Middelnederlands in Utrecht. Sinds 2010 werkt hij als promovendus bij het Onderzoekcentrum voor Geschiedenis en Cultuur.
Gerard zal de cursisten aan de hand nemen bij het lezen van ‘literair’ Middelnederlands. Het is dus niet puur ‘archivarisch’ Middelnederlands, waar vaak jargon gebruikt wordt. De basisregels van de grammatica zijn echter gelijk, maar net als woordbetekenis, zijn de finesses anders. Bovendien is het taalgebruik vaak particulier. Het is zogezegd ‘een vak apart’. Iemand die goed literaire, MNL teksten kan lezen, zal zeker zijn/haar weg vinden in de meeste archiefstukken (meer dan andersom).

Lees verder >>

Lezing Hadewijch door Frank Willaert (15/05)

Op donderdag 15 mei 2014 (om 20u) zal Frank Willaert de Liederen van Hadewijch van Brabant bespreken in de context van haar tijd, maar ook de vraag proberen te beantwoorden of zij ons vandaag nog iets te zeggen heeft. Deze tweetalige lezing met muziekillustratie gaat door in het Erasmushuis te Anderlecht. Meer informatie is beschikbaar in deze flyer.

Praktische informatie:

– Wanneer? Donderdag 15 mei 2014, 20u
– Waar? Erasmushuis, Kapittelstraat 31, 1070 Anderlecht.
– Toegang gratis na reservatie via: 02.521.13.83 of info@erasmushouse.museum

App ‘Vogala’ nu ook voor Android en web beschikbaar

Hoogleraar en letterkundige Frits van Oostrom ontwikkelde begin dit jaar een iPad-app die laat horen hoe het Nederlands in de middeleeuwen klonk. De app ‘Vogala’ is nu ook gratis beschikbaar voor Android-apparatuur en in een webversie.

‘Vogala’, de app die veel bekende oude Nederlandse teksten tot leven wekt, werd in de eerste zes weken ruim 13.000 maal gedownload uit de Appstore, en kreeg al veel mooie gebruikersrecensies. Nu is ‘Vogala’ ook beschikbaar in de Android Playstore en als webversie via www.vogala.org. De webversie van Vogala is geschikt voor elke schermgrootte: van het schermpje van een smartphone tot aan het digibord in de klas.

De app bevat ruim dertig fragmenten: van ‘Hebban olla vogala nestas hagunnan’ via Van den vos Reynaerde, Bijbelteksten, liederen (bijvoorbeeld over de moord op Floris V) tot aan een mystiek visioen van Hadewijch. ‘Vogala’ zal geregeld verrijkt worden met nieuwe teksten en opnames. De eerstvolgende uitbreiding vindt plaats in mei. Dan worden onder meer fragmenten toegevoegd uit beroemde ridderromans, teksten over bestuur en beleid (gelezen door Paul Schnabel), over recepten en tafelmanieren (door Louise Fresco) en liederen van de Moderne Devotie.

Middelnederlands met een harde g

Door Marc van Oostendorp

‘Laat Middelnederlands klinken!’ Dat is het motto van de app Vogala die Frits van Oostrom eerder deze maand uitbracht voor de iPad. Naast Van Oostrom brengen enkele andere specialisten op het gebied van de middelnederlandse literatuur en bekende stemmen als Mieke van der Weij en Jean-Marc van Tol het Middelnederlands tot gehore.

Dat is heel loffelijk, en ik ben blij dat Vogala er is. De app is gratis en op deze manier kunnen mensen dichter bij die oude taal, die geschiedenis, die soms ontroerende literatuur worden gebracht. De app is prettig voor geïnteresseerde leken, voor scholieren, voor mensen die nieuwsgierig zijn naar de levende taal van enkele eeuwen geleden. Maar wat mij nu interesseert: klonk het Middelnederlands ook echt zoals in deze app?

Lees verder >>

Gratis app: Vogala

De op initiatief van Frits van Oostrom ontwikkelde gratis app Vogala wekt bekende middeleeuwse Nederlandse teksten tot leven. Van ‘Hebban olla vogala nestas hagunnan’ uit de elfde eeuw via Van den vos Reynaerde, bijbelteksten, liederen (bijvoorbeeld over de moord op Floris V) tot aan mystieke visioenen van Hadewijch. Ook het Oudfries en het Limburgs van Hendrik van Veldeke zijn met Vogala te beluisteren.

Medioneerlandici uit Nederland en Vlaanderen spraken voor de app Middelnederlandse teksten in. De app bevat ook ‘gastoptredens’ van bekende Nederlanders zoals Menno Bentveld, Jean-Marc van Tol en Mieke van der Weij.
Lees verder >>

Promotie Martine Veldhuizen: opvattingen over zondige, onvertogen en misdadige woorden in het Middelnederlands


Op 30 oktober 2013 promoveert Martine Veldhuizen aan de Universiteit Utrecht op haar proefschrift De ongetemde tong: opvattingen over zondige, onvertogen en misdadige woorden in het Middelnederlands (1300-1550). Promotoren zijn prof. dr. Paul Wackers en prof. dr. Frits van Oostrom. De promotie vindt plaats in de Senaatszaal van het Academiegebouw van 12.45 uur tot 14.00 uur.

Lees verder >>

Neerlandicus Edwin de Vette wint scriptieprijs ‘Islam in Europa’


Edwin de Vette heeft de scriptieprijs ‘Islam in Europa’ gewonnen voor zijn scriptie Mohammed en de islam in de Middelnederlandse letterkunde, die hij schreef in het kader van zijn masteropleiding Neerlandistiek aan de Universiteit Leiden.
De scriptieprijs werd vrijdag 30 augustus 2013 aan de Leidse universiteit uitgereikt in het kader van het facultaire onderwijsthema ‘Islam in Europa’, in 2012-2013 aan de Faculteit der Geesteswetenschappen geïnitieerd door Wim van Anrooij en Asghar Seyed-Gohrab.
Op vrijdag 6 september a.s. om 19.00 uur wordt de winnaar geïnterviewd door Theodor Holman in het radioprogramma Oba Live (Human, Radio 5) over de islam in de moderne Nederlandse en Europese context.
Meer informatie is te vinden op de website van de Universiteit Leiden, waar ook de winnende scriptie te lezen is.

KB verwerft verloren gewaand Rijmbijbel-fragment


De Koninklijke Bibliotheek in Den Haag heeft een belangrijk, verloren gewaand fragment van de Rijmbijbel van Jacob van Maerlant weten aan te schaffen op een veiling in Noord-Duitsland. Het fragment van ruim drieduizend verzen, afkomstig uit het begin van de veertiende eeuw, was ruim anderhalve eeuw uit het zicht van de wetenschap, maar is nu weer beschikbaar voor onderzoek.

De Vlaamse dichter Jacob van Maerlant (ca. 1235-1300) voltooide de Rijmbijbel in 1271. Het is een Middelnederlandse bewerking op rijm – vandaar de naam – van de bijbelse geschiedenis Historica Scholastica(1178) van Petrus Comestor. Er zijn verschillende handschriften en fragmenten van de Rijmbijbel bewaard, onder andere bij de KB en Museum Meermanno. Het onlangs aangekochte fragment is voor de KB een interessante toevoeging aan de twee complete handschriften van de Rijmbijbel die ze al bezit.

Meer informatie: Koninklijke Bibliotheek

Boekpresentatie “Liefde, leven en devotie”


Op vrijdag 17 mei 2013 organiseert de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag de presentatie van de bloemlezing uit het Gruuthusehandschrift Liefde, leven en devotie, samengesteld door Herman Brinkman en Maria van Daalen.
Onder de noemer “Liefde, leven en devotie” selecteerde Herman Brinkman liederen uit het Gruuthusehandschrift. In de bloemlezing zijn de Middelnederlandse teksten opgenomen, geflankeerd door een moderne vertaling van Maria van Daalen. Natuurlijk ontbreekt het Egidiuslied niet, maar er is nog veel meer. Teksten over jeugd en vriendschap, liefde en lust, maar ook over ouderdom, sterven en rouw. In de achterflap van het boek bevindt zich een cd met zes van de liederen, uitgevoerd door het ensemble Fala Música.
De boekpresentatie is de gelegenheid om beide auteurs over de totstandkoming van deze bloemlezing te horen spreken. De bijeenkomst wordt opgeluisterd door Fala Música.
Programma vrijdag 17 mei – Aula KB

Lees verder >>

Tweede Dag van de Medioneerlandistiek (13 juni 2013, Universiteit Utrecht)


Op donderdag 13 juni wordt de Tweede Dag van de Medioneerlandistiek georganiseerd. Na een succesvolle Eerste Dag in Antwerpen zal dit keer Utrecht als ontvangende universiteit optreden. De Tweede Dag zal in het teken staan van de toekomst van het vak. De bijeenkomst zal bestaan uit drie delen:
1. Presentaties
Een aantal presentaties van nieuw en actueel onderzoek door Remco Sleiderink (Brussel), Renée Gabriël (Nijmegen), Jonas van Mulder (Antwerpen) en Martine Veldhuizen (Utrecht). De inhoud van de lezingen zal nog bekend gemaakt worden. Uiteraard zal er ruimte zijn voor vragen en discussie.
2. Posterpresentatie
Vakgenoten worden uitgenodigd om rond de lunchpauze een posterpresentatie te geven over hun onderzoek. Van hoogleraar tot promovenda, van NWO-laureaat tot researchmasterstudent, u bent van harte uitgenodigd om met een poster uw huidige of toekomstige onderzoek te presenteren en bediscussiëren met een bij uitstek kundig en geïnteresseerd publiek.
3. Discussie
In de middag zal in een interactieve werkvorm gediscussieerd worden over een aantal actuele vraagstukken. Welke onderwerpen, teksten, auteurs of handschriften verdienen de komende tien jaar nou echt eens onze onderzoeksaandacht? Welk instrumentarium heeft de medioneerlandistiek nodig om verder te komen? Welke kennis en kunde moet een medioneerlandicus/a hebben om zijn/haar vak goed uit te kunnen oefenen? Met welke instellingen/organisaties/bedrijven/partners kan de medioneerlandistiek samenwerken om meer zichtbaar te worden in de samenleving? En: het is tien jaar geleden dat op de DBNL de honderd belangrijkste artikelen uit onze vakgeschiedenis werden gepresenteerd – tijd voor een update! Welke publicaties uit de periode 2003 – 2013 horen erbij?
De dag zal worden afgesloten met een borrel.
Medio april volgt meer informatie over exacte tijd en plaats van deze Tweede Dag. Voor nu wil de organisatie u vragen om voor dinsdag 2 april aan te geven of u van plan bent te komen en of zij voor uw poster een stukje van de muur kan reserveren. Aanmelden kan bij: G.Bouwmeester@uu.nl (Gerard Bouwmeester). Op dit mailadres kan men ook terecht voor vragen en suggesties.

Pas verschenen: Ene andre tale

Ene andre tale. Tendensen in de Middelnederlandse late ridderepiek. Onder redactie van An Faems en Marjolein Hogenbirk. Hilversum, Verloren, 2012. 318 blz. ISBN 978-90-8704-224-0. € 29,-

De meeste 19e– en 20e-eeuwse literatuurgeschiedschrijvers hadden niet veel goeds te zeggen over de late ridderepiek (ridderromans die gedurende de 14e eeuw ontstonden). Jonckbloet besprak deze periode onder de kop ‘verval der ridderpoëzie’ en  Kalff noemde de 14e-eeuwse ridderromans werken zonder veel literaire waarde. Deze negatieve waardering van de Middelnederlandse late ridderepiek en de vaak fragmentarische overlevering van de teksten, die overigens meestal erg lang zijn geweest en een complexe verhaalstructuur laten zien, hebben ervoor gezorgd dat er tot voor kort nog erg weinig onderzoek naar gedaan werd.

Faems en Hogenbirk hebben vanuit de wens om verandering in deze situatie te brengen in 2009 een congres georganiseerd waarbij door verschillende deskundigen uitgebreid van gedachten is gewisseld over mogelijkheden voor onderzoek naar de late ridderepiek in de Nederlanden. Deze bundel is het uiteindelijke resultaat van de, in de woorden van Faems en Hogenbirk, “verrijkende en stimulerende uitwisseling van ideeën” die op het congres plaats vond. Lees verder >>