Tag: kritiek

Boeva! Haro!

Bavo Claes en de/zijn literatuurkritiek

Door Jos Joosten

Op Rekto-Verso opende schrijver Bavo Claes met het artikel ‘De zorgelijke staat van de literaire kritiek: een praktijkgeval’ de aanval op de (Vlaamse) literatuurkritiek. Nou ja, ‘opende’? Kritiek op de kritiek kent een eeuwenlange traditie, met soms geestige hoogtepunten als Goethes gedicht ‘Rezensent’ met de fraaie, tamelijk bekende slotregel: ‘Schlagt ihn tot, den Hund! Es ist ein Rezensent.’

Lees verder >>

Ironische wetenschap

Door Marc van Oostendorp

De Amerikaanse wetenschapsjournalist John Horgan heeft zichzelf een eigenaardige opdracht gesteld in het leven: aantonen dat de (natuur)wetenschap nu wel zo’n beetje klaar is. Ja, er zullen vast nog allerlei uitvindingen worden gedaan op basis van wat we allemaal weten, en wellicht zullen er her en der nog wat witte plekjes op de landkaart worden beantwoord. Maar de hoop dat de grote vragen nog worden opgelost – hoe is het heelal nu precies tot stand gekomen? Wat zijn de kleinste samenstellende delen van onze werkelijkheid? Of, zou ik zeggen, hoe werkt taal?

Lees verder >>

De vloeibare neerlandistiek komt eraan!

Door Marc van Oostendorp

De ambities spatten van het artikel dat Bram Ieven en Esther Op de Beek deze week publiceerden in het Journal of Dutch Literature. Waar anderen klagen over de crisis waar de neerlandistiek in verzeild is geraakt, stellen zij een ambitieus programma voor het vak voor. (Of althans, voor de moderne letterkunde, want in het taalgebruik van modern letterkundigen is dat het hele vak.)

Het vak moet gaan over de tijd waarin we leven, moet ons helpen die tijd beter te begrijpen: het verkruimelen van de politiek, ecologische rampspoed, wereldwijde migratiestromen, enzovoort. (Ieven en Op de Beek noemen dat de ‘laatmoderne tijd’.) De literatuur biedt daarbij nog altijd een uniek inkijkje in hoe mensen zulke gebeurtenissen beleven, en kritische analyse van en reflectie op die literatuur kan dat weer naar een algemener niveau trekken van de analyse van onze tijd.

Lees verder >>

Blaman beoordeeld

Door Jos Joosten

Het Literatuurmuseum laat regelmatig hedendaagse auteurs de archieven induiken om een set oude brieven of andere documenten af te stoffen en een nieuw leven te geven. Een mooi initiatief dat steevast vitale vertelsels oplevert. Zo ook de recente aflevering: Hanna Bervoets bespreekt de correspondentie van Anna Blaman met haar liefde Marie-Louise Doudart de la Grée. Blaman is, wat mij betreft, een veel te onderschatte auteur, dus ik ben erg blij met deze aandacht en Bervoets maakt er ook werkelijk een heel mooi drieluik van.

Dus laat mijn kanttekening bij een kleinigheid vooral mijn bewondering voor Bervoets’ tekst niet teniet doen. Want er wás een detail waarover ik viel. Ter inleiding op haar tekst over Blamans roman schrijft Bervoets: ‘Het boek werd zowel bejubeld als verguisd: vooral de katholieke pers sprak schande van de vele erotische lesbische passages.’ Die passage over de katholieke kritieken leidde een klein eigen leven, ontdekte ik al een paar jaar geleden, toen ikzelf over Eenzaam avontuur schreef.

Natuurlijk is het makkelijk, het gangbare cliché reproduceren: de eerste naoorlogse jaren waren kleinburgerlijk, bedompt en totaal verzuild en bij uitstek dé katholieken waren baarlijke conservatieven. Lees verder >>

Studenten voordelig naar de Dag van de Literatuurkritiek

Donderdag 8 november 2018 organiseren Vlaams-Nederlands huis deBuren en literair-kritisch platform De Reactor, in de Brakke Grond, de Dag van de Literatuurkritiek: een nascholingsdag voor docenten Nederlands van het middelbaar onderwijs. De dag zet in op literatuur en literatuurkritiek in de klas. Zes sprekers, onder wie geprezen auteurs Alfred Birney, Karin Amatmoekrim en Koen Peeters, beantwoorden vanuit eigen ervaring en achtergrond de vraag: Hoe kun je literatuurkritiek gebruiken om een meer diverse en inclusieve literatuur voor leerlingen te ontsluiten?

Dat is, ook voor studenten die (nog) niet in het onderwijs werken, geen ver-van-je-bed-show. Ben je student en heb je interesse in literatuur en literatuurkritiek, al dan niet in combinatie met onderwijs? Meld je dan aan via dvdl@deburen.eu. De eerste tien studenten die zich aanmelden mogen gratis deelnemen. Niet bij de eerste tien? Dan kun je deelnemen voor twintig euro.

Voor meer informatie over de Dag van de Literatuurkritiek kun je terecht op de website van deBuren of op het Facebook-event.

Literatuur voor luistervinken

Door Marc van Oostendorp

“Iedereen weet”, schreef E. du Perron in 1939, “dat over literatuur spreken voor de radio een lager peil, lagere maatstaven vereist, dan zelfs over literatuur schrijven in een provinciale krant.” Want over literatuur praat je natuurlijk niet – je schrijft!

Het was een vaker gehoord geluid in de beginjaren van de Nederlandse radio, laat Jeroen Dera zien in zijn boek Sprekend kritiek. Literatuurprogramma’s in de vroege jaren van de Nederlandse radio en televisie. De radio was sowieso niet een medium voor intellectuelen – te oppervlakkig, te lawaaierig, te nadrukkelijk lonkend naar het platte amusement. Een echte criticus schreef een elegant essay en liet zich niet ringeloren door de snelle jongens van de radio – behalve misschien om een centje bij te verdienen, want ze betáálden kennelijk wel. Lees verder >>

Een teveel aan ontzag, gecombineerd met een forse wrok

Door Marc van Oostendorp

N.A. Donkersloot (1902-1965)

Nico Donkersloot (1902-1965) wilde zijn oratie als hoogleraar Nederlandse letterkunde aan de Universiteit van Amsterdam graag beginnen met het woord dichten:  “laat dit het eerste woord zijn bij de aanvaarding eener taak, die, bemiddeld als zij is, slechts bij de gratie van het dichterschap gedacht kan worden.”

Donkersloot was voor hij hoogleraar vooral bekend als de dichter en criticus Anthonie Donker. Hij is een van de drie hoogleraren Nederlands die Marieke Winkler behandelt in haar onlangs verschenen proefschrift Geleerd of niet. Literatuurkritiek en literatuurwetenschap in Nederland, sinds 1876. De andere twee zijn Albert Verwey en Hans Gomperts.

Zij zijn op het eerste gezicht niet de meest opvallende geleerden die er ooit aan de Nederlandse universiteiten hebben rondgelopen. Lees verder >>

Geleerd of niet. Literatuurkritiek en literatuurwetenschap in Nederland sinds 1876

Datum: Maandag 15 mei om 12.30 stipt
Locatie: Academiezaal Aula – Radboud Universiteit Nijmegen

De taakverdeling tussen de literaire criticus en de literatuurwetenschapper lijkt helder: de criticus beoordeelt het literaire werk op basis van persoonlijke en subjectieve maatstaven, de wetenschapper streeft juist een algemeen geldende analyse na en plaatst het werk in de cultuurhistorische context. Kijken we echter naar de praktijk van criticus en wetenschapper dan blijkt het onderscheid moeilijk houdbaar. Veel wetenschappers opereren als criticus, en hoe zit het met critici die een objectief oordeel nastreven?

In haar proefschrift traceert Marieke Winkler de wortels van het onderscheid tussen literatuurkritiek en literatuurwetenschap in Nederland. Zij stelt de literatuurbeschouwelijke praktijk centraal en brengt de conjunctuur van de begrippen ‘kritiek’ en ‘wetenschap’ als afwisselend ‘subjectief’ en ‘objectief’ in kaart vanaf het moment dat de literatuurstudie een zelfstandige academische discipline werd in 1876. Het onderzoek biedt inzicht in de ontwikkeling van de academische literatuurstudie in Nederland, het toont de verschuivende opvattingen rond de verhouding kritiek en wetenschap en hoe de didactische dimensie steeds meespeelt in het debat tussen critici en wetenschappers. Tot slot laat Marieke Winkler zien hoe er binnen én buiten de muren van de universiteit werd gedacht over de rol en de plaats van de academische literatuurstudie in de maatschappij en stelt zij de vraag hoe wij zouden willen dat een kritische literatuurwetenschap er in de toekomst uit moet zien.

Zie ook de website van de Radboud Universiteit.

Kolonialisme in het dagelijks leven

Door Marc van Oostendorp

c9781910887233Dat Nederland eeuwenlang een wereldmacht was, die er niet voor terugdeinsde om vreemde volkeren te onderwerpen, vaak met geweld – menselijkerwijs is het een gruwelijk feit, evenals het feit dat die vele zwarte bladzijden in onze geschiedenis nauwelijks bediscussieerd zijn.

Maar wetenschappelijk is het, hoe naar dat ook klinkt, interessant. Het biedt de mogelijkheid om precies die weggestopte gedachten op te sporen: in oude teksten te gaan speuren naar hoe de Nederlanders indertijd eigenlijk over hun positie in de wereld dachten, hoe ze de onderworpen volkeren zagen, hoe ze omgingen met het feit dat bijvoorbeeld slavernij eigenlijk maar moeilijk te verenigen is met een christelijk geloof.

Hybride

In haar nieuwe boek Structures of Subjugation in Dutch Literature bestudeert Judit Gera, hoogleraar Nederlands literatuur, in Boedapest, overwegend auteurs die je van goede wil zou kunnen noemen – schrijvers die in hun eigen tijd vaak als heel kritisch over het kolonialisme werden gezien, zoals Multatuli, Couperus en Székely-Lulofs. Lees verder >>

Dag van de Literatuurkritiek

De eerste Dag van de Literatuurkritiek

Na de geslaagde studiedag in 2015 organiseert Vlaams-Nederlands Huis deBuren samen met literair-kritisch platform De Reactor de eerste Dag van de Literatuurkritiek: een nascholingsdag voor docenten in het middelbaar onderwijs. Aan de hand van straffe lezingen en inspirerende workshops bieden we docenten de kans om literatuurkritiek in te zetten in hun lessen. Verwacht sterke sprekers, prikkelende lesideeën en een flinke scheut literatuur. Presentator van dienst is Willem Bongers-Dek (deBuren).

Lezingen en workshops

Bas Jongenelen, docent Nederlands aan de Fontys Lerarenopleiding Tilburg en promovendus aan de Radboud Universiteit Nijmegen, spreekt de openingslezing uit. Hij publiceert regelmatig over literatuuronderwijs en bereidt een proefschrift voor over humor in de zestiende eeuw. In zijn openingslezing beantwoordt hij de vraag hoe je literatuurkritiek kunt gebruiken om historische literatuur voor leerlingen te ontsluiten. Lees verder >>

de zon is mosterd

Door Marc van Oostendorp


In mijn zondagochtendminicollege van deze week bespreek ik de regel de zon is mosterd in het gedicht op het gors van Lucebert, en wat H.U. Jessurun d’Oliveira erover te zeggen heeft in zijn nieuwe boek Luceberts zoekend oog.

  • Bestelinformatie over H.U. Jessurun d’Oliveira, Luceberts zoekend oog. Prometheus, 2015.
  • Het oorspronkelijke essay over op het gors is ook te vinden in de DBNL.

Studiedag Kritiek & Wetenschap: Interacties tussen publieke en academische literatuurbeschouwing in Nederland en Vlaanderen


Op donderdag 12 november 2015 organiseert onderzoeksgroep SCARAB (Studying Criticism and Reception Across Borders), met steun van onderzoeksinstituut HLCS (Radboud Universiteit) en de Onderzoekschool Literatuurwetenschap, op de Radboud Universiteit Nijmegen een studiedag over kritiek en wetenschap met als thema ‘Interacties tussen publieke en academische literatuurbeschouwing in Nederland en Vlaanderen’.
Hoe verhouden de werkzaamheden van de literaire criticus en de literatuurwetenschapper zich tot elkaar? Deze vraag keert regelmatig terug in de geschiedenis van de letterkundige neerlandistiek en staat centraal tijdens de studiedag. Ze wordt vanuit twee specifieke invalshoeken belicht:

  1. Vanuit de positionering van de literatuurbeschouwer: hoe positioneert de criticus zich ten opzichte van de academicus, en andersom? Welke wetenschappelijke/ culturele waarden worden ingezet om de eigen positie te markeren en af te bakenen?
  2. Vanuit de institutionele context: hoe wordt het spreken over twee verschillende praktijken ondersteund of misschien wel mogelijk gemaakt door institutionele ontwikkelingen?

 

Lees verder >>

Literaire kritiek: Man niet overal aan de macht

Door Marieke Winkler

Ongeveer een maand geleden verscheen in NRC het artikel ‘Man schrijft de boeken, man bemant de kritiek’ (10/04/2015). Naar aanleiding van de zogenaamde VIDA Count, waarin jaarlijks de verhoudingen tussen mannen en vrouwen in de Angelsaksische literaire wereld in kaart worden gebracht, legde NRC de eigen recensies onder de loep. Hoeveel werden er afgelopen jaar eigenlijk door een man geschreven en hoeveel door een vrouw? En wat is de verdeling als we kijken naar wát er wordt besproken?
Het resultaat was onthutsend. Maar liefst 77% van de 703 recensies die NRC in 2014 plaatste, bleek door een man geschreven. Ter vergelijking: in de Volkskrant was dat 63% (op een totaal van 483) en in Trouw 55% (op een totaal van 400). Daarmee komt NRC dichter in de buurt van The New York Review of Books (81% mannelijke recensenten) dan The New York Literary Supplement (48%), overigens het enige papieren medium in het Angelsaksische taalgebied dat een min of meer gelijke verdeling weet te handhaven, aldus VIDA. 

Lees verder >>

Literaire ‘self-representation’ in een studie uit 1929

door Marieke Winkler

In het kader van mijn promotieonderzoek naar de verhouding tussen de literaire kritiek en de literatuurwetenschap in Nederland ben ik al een tijdje bezig grip te krijgen op deze man: Nico Donkersloot (1902-1965).* In de jaren dertig beter bekend als de dichter en criticus Anthonie Donker. 

In 1930 richtte Donker het literaire maandblad Critisch Bulletin op dat pleitte voor een ‘onpartijdige, samenvattende en bij voorkeur opbouwende critiek’. Donker had een jaar eerder in een interview te kennen geven dat hij de huidige kritiek maar onsmakelijk vond:

‘Het is nu een chaos. Ruzies, bijbedoelingen, partijdige critiek, vertroebeling door politieke factoren, dat alles maakt onze critiek onbetrouwbaar en onsmakelijk. En de goede, ernstige, artistieke krachten zijn verstrooid.’

Een ‘saneering van de critiek’ was volgens Donker dan ook hard nodig.

Lees verder >>

“Grote God” – Eerste Kees Fens-lezing door Wiel Kusters


Op woensdag 18 februari 2015 organiseren de onlangs opgerichte Kees Fens Stichting en de Rode Hoed de eerste Kees Fens-lezing. Deze lezing zal voortaan jaarlijks gehouden worden, om de inzet en de belangrijkste thema’s uit het literairkritische en cultuurhistorische werk van criticus en essayist Kees Fens (1929-2008) levend te houden.
De reeks wordt geopend door Fens’ biograaf, de dichter Wiel Kusters, emeritus hoogleraar algemene en Nederlandse letterkunde aan de Universiteit Maastricht. Onder de titel Grote God gaat hij in op voor Kees Fens belangrijke noties als tijd en eeuwigheid en belicht hij, mede aan de hand van Vestdijks De toekomst der religie, de aard van Fens’ (moderne) traditionalisme.
Datum: woensdag 18 februari 2015
Tijd: 15.30 uur (café open 15.00 uur)
Locatie: Rode Hoed, Keizersgracht 102, Amsterdam
Toegang:gratis, aanmelden verplicht via kaarten@rodehoed.nl
Meer informatie: Rode Hoed

Promotie Yvette Linders – De ideeën van de boekcritici tussen 1955 en 2005


Datum: donderdag 4 december 2014
Tijd: vanaf 12:30
Locatie: Radboud Universiteit, Academiezaal Aula, Comeniuslaan 2, Nijmegen
Faculteit: Faculteit der Letteren
Promovendus: mevrouw drs. Y.F.M. Linders
Promotores: prof. dr. P.J. Schellens, prof. dr. J.H.T. Joosten
Subtitel: Met waardering gelezen. Een nieuw analyse-instrument en een kwantitatieve analyse van evaluaties in Nederlandse literaire dagbladkritiek, 1955-2005
Beschrijving
Er is veel gezegd over wat critici in bepaalde tijden belangrijk vonden bij het beoordelen van een boek: soms zouden ze structuur belangrijker vinden terwijl het op andere momenten belangrijker zou zijn dat de lezer iets leert van een boek. Deze ideeën zijn tot nu toe nog nooit getoetst in een grote verzameling Nederlandse recensies.
Om te bekijken wat critici in verschillende perioden echt belangrijk vonden is er voor dit onderzoek een analyse-instrument ontwikkeld dat in kaart brengt waar de critici over oordelen. Daarmee zijn 734 recensies die verschenen tussen 1955 en 2005 geanalyseerd. Bepaalde ontwikkelingen in de maatschappij (zoals de ontzuiling) of in de literatuur blijken inderdaad terug te zien in boekrecensies in kranten.
Meer informatie: Radboud Universiteit

Docentendag Literaire kritiek


Op donderdag 20 november 2014 organiseert de Radboud Universiteit Nijmegen een docentendag met als thema ‘Literaire Kritiek’. Op deze dag worden diverse lezingen gegeven over de historische en theoretische achtergrond van de literaire kritiek. In het eerste deel wordt het fenomeen literaire kritiek bestudeerd en geproblematiseerd vanuit een Anglo-Amerikaans perspectief. Daarna zal het college inzoomen op de Nederlandse situatie, waarna de deelnemers zelf aan de slag gaan met een analyse van een aantal spraakmakende kritieken. Het avondprogramma bestaat uit een lezing over televisiekritiek die verzorgd wordt door Jean Pierre Geelen, tv-criticus van de Volkskrant. De titel van zijn lezing is “Zelf tv-criticus worden. Belevenissen van een beroepskijker.”
Datum:  donderdag 20 november 2014
Tijd: 14.00 uur – 21.00 uur
Locatie: Radboud Universiteit Nijmegen
Doelgroep: Alle geïnteresseerde (taal- en cultuur)docenten. De invalshoeken zijn vanuit de vakgebieden Engels en Nederlands, maar de dag is toegankelijk voor iedereen.
Kosten: €125,- inclusief materialen en maaltijd

Net zo versnipperd als wij allemaal

Over Wiel Kusters’ biografie van Kees Fens

Door Marc van Oostendorp

Een vrolijk boek is het niet, de biografie die Wiel Kusters schreef over Kees Fens. Melancholiek is het eerder, op het zorgelijke af. Fens was een man die in de loop van zijn carrière zo’n beetje alles wat hij liefhad, ten onder zag gaan. Critici kregen steeds minder aanzien en deden er door de commercialisering van het boekenvak ook steeds minder toe. De kranten werden wel dikker, maar ook steeds oppervlakkiger. De universitaire opleiding Nederlands werd opgegeten door bedrijfscommunicatie. De mensen liepen weg van de katholieke kerk, en aan het eind van zijn leven kreeg Fens ook de eerste berichten mee over de schandalen waar de kerk nu mee kampt.

Het begint al met de titel: Mijn versnipperd bestaan. In ieder geval aan het eind van zijn leven had Fens het idee dat hij zijn leven en werk te veel in krantenstukjes had opgedeeld. Een groot werk – of zelfs maar één boek dat niet vooral uit eerder in de krant verschenen stukken bestond – heeft hij uiteindelijk inderdaad niet geschreven.

Het lijkt er ook niet op dat Fens nu zo actief tegen die versnippering streed.
Lees verder >>

Pas verschenen: “Kees Fens. Een leven lang Elsschot” (WEG-Cahier 14)


Als veertiende deel in de WEG Cahiers, de publicatiereeks van het Willem Elsschot Genootschap, is verschenen Kees Fens. Een leven lang Elsschot. In deze uitgave, bezorgd en toegelicht door Koen Rymenants, zijn alle Elsschot-beschouwingen die Kees Fens schreef voor het eerst gebundeld.
Het overgrote deel van de opstellen, kritieken en columns van Kees Fens over Willem Elsschot verscheen nooit eerder in boekvorm. Naast de klassieke essays van Fens over Elsschots romans Kaas en Het Dwaallicht bevat de bundel ook tal van onbekende artikelen uit het weekblad De Linie en de kranten De Tijd, de Volkskrant en De Standaard. Het nawoord van neerlandicus en WEG-bestuurslid Koen Rymenants brengt de teksten in verband met de invloeden die Fens onderging en met zijn opvattingen over literatuur en kritiek.

Lees verder >>

Pas verschenen: M. Sergier & S. Vanasten (red.) Over literaire kritiek gesproken. Het boek Hugo.

In talrijke opzichten heeft Hugo Bousset sinds de jaren 1970 met zijn begeesterende, geëngageerde en persoonlijke visie op literatuurbeschouwing mee gestalte gegeven aan de reflectie over de moderne Nederlandstalige literatuur. Als eerbetuiging ontving hij naar aanleiding van zijn emeritaat als hoogleraar moderne Nederlandse letterkunde aan de Université Saint-Louis (Brussel) een bundel bijdragen over de Nederlandstalige literaire kritiek uit de jaren 1970-2010.  

Over literaire kritiek gesproken. Het boek Hugo brengt scharniermomenten in de geschiedenis van de Nederlandstalige literaire kritiek uit de XXste en XXIste eeuw in beeld en peilt naar de uitdagingen waar de literaire kritiek vandaag voor staat. Uitgangspunt hierbij is de ‘literaire term’ in zijn brede betekenis en ambivalentie. Kritiek maakt literatuur, net zoals in literatuur en andere kunsten vormen van literatuurkritiek weerklinken. Zo laat het boek zien hoe ruim en breed literatuurkritiek door haar beoefenaars kan worden opgevat. Het verkent de grenzen ervan in verschillende genres, schrijftechnieken, registers en media, en onderstreept autonome participatie door actoren van verschillende gezindten – academici en literatuurwetenschappers, maar ook literaire essayisten, critici, schrijvers en kunstenaars. Ze schuwden hier het debat niet. Allen namen ze stelling volgens een eigen invulling van literatuurkritiek en/of gespiegeld aan de opvattingen van Hugo Bousset zelf, met soms verrassende resultaten tot gevolg.
Matthieu Sergier & Stéphanie Vanasten (eds.), Over literaire kritiek gesproken. Het boek Hugo, Brussel, Presses de l’Université Saint-Louis, 2014, 40 EURO.
Bestellen kan online (http://www.fusl.ac.be/publications/169.html) of door een berichtje te sturen naar Mevrouw Marie-françoise Thoua : thoua@fusl.ac.be.

Lees verder >>

Promotie Esther Op de Beek over Evaluaties in de Nederlandse literaire dagbladkritiek,1955-2005

‘Populaire’ literatuur werd ook in 1955 gerecenseerd, van ‘verzuilde’ kritiek was nauwelijks sprake en aspecten als stijl en gelaagdheid blijven door de jaren heen dé criteria waarop romans beoordeeld worden. Esther Op de Beek promoveert op 15 januari aan de Radboud Universiteit op een onderzoek naar de literaire dagbladkritiek in Nederland 1955-2005.

Anders dan in voorgaande studies ging Op de Beek terug naar de recensieteksten zelf. Zij bestudeerde alle recensies van romans in vijf grote kranten (Algemeen dagbladNRC,Parool,TrouwVolkskrant) in zes peiljaren: 1955, 1965, 1975, 1985, 1995 en 2005. Ze onderzocht welke aspecten beoordeeld werden (zoals stijl, structuur, thema); en welke eigenschappen van die aspecten (zoals originaliteit, complexiteit, diepgang).
Lees verder >>