Tag: interpunctie

Puntkomma

Door Marc van Oostendorp

De puntkomma is een weinig populair leesteken. Hij heeft zelfs tegenstanders, mensen die vinden dat de gebruikers van de puntkomma overdreven aanstellers zijn, schrijvers die niet precies weten wat de relatie tussen twee zinnen is die ze achter elkaar zetten en daarom de lezer maar het bos in sturen met een punt boven een komma.

Geef ons maar een gedachtestreepje!

De Amerikaanse wetenschapshistorica Cecelia Watson schreef een onderhoudend boek over dit versmade leesteken. Het bestaat uit drie ongelijke delen over verleden, heden en toekomst.

Het deel over het verleden geeft een aardig overzicht van de geschiedenis van de puntkomma. Die begint met de humanisten in de Renaissance die een muzikaal idee hadden over punten en komma’s: ze gaven een ritme aan de tekst. Vervolgens valt de interpunctie in de negentiende eeuw, in ieder geval in Amerika, in handen van de taaladviesboeken (ik schreef eerder deze week over een recent Nederlands voorbeeld).

Lees verder >>

Leestekens: een kwestie van smaak

Door Marc van Oostendorp

Leestekens vormen een interessant onderwerp van potentieel onderzoek. Ze maken enerzijds onderdeel uit van de geschreven taal en geschreven taal schreeuwt altijd om standaardisering. Maar hoewel we in het Nederlands absurd gedetailleerde regels hebben over dat andere aspect dat uniek is voor de geschreven taal – de spelling – is het gebruik van leestekens niet officieel geregeld en ook anderszins nauwelijks gecodificeerd. Bij de meeste dictees let men niet op de leestekens.

Dat geldt overigens net zozeer voor andere talen. Interpunctie heeft iets te maken met hoe een tekst geacht wordt te klinken: wat voor pauzes je legt, hoe en waar je afbreekt, welke klém-tó-nén je legt. Interpunctie hoort in die zin eerder bij de stijl, en ook de strengste schoolmeesters deinzen vaak terug voor al te harde stijlregels.

Veel aspecten van de interpunctie kan iedereen voor zichzelf bepalen. Toch zijn er in de loop van de tijd allerlei conventies ontstaan. Het is bijvoorbeeld in het Nederlands niet ‘fout’ om voor ieder leesteken een spatie te plaatsen , zoals in sommige andere talen wel gebeurt , maar het is simpelweg niet de manier waarop ‘we’ het doen . Het ziet er raar uit .

Lees verder >>

Geen punt.

Door Lauren Fonteyn

Het overkomt u steeds vaker: de jongelui doen iets, en u wordt daar heel erg boos van. “Verdomde millennials”, gromt u, zonder precies te weten of u zelf misschien ook nog net een millennial bent. En groot gelijk heeft u, zeg ik, zonder precies te weten waar u boos om bent. Mijn enige goede voornemen dit jaar was dat ik mijn vakkennis wat meer zou gebruiken om mensen te helpen, en ik wil ook u helpen met boos zijn op jongelui.

De jonge mensen van tegenwoordig liggen van heel wat dingen wakker. Er zijn dus best veel manieren om hen tegen hun spreekwoordelijke schenen te stampen omdat ze op uw spreekwoordelijk lange tenen hebben getrapt. U kan bijvoorbeeld met uw kapitaal de overspannen huizenmarkt opgaan en 30 procent boven de vraagprijs bieden. Maar in 2015 werd het voor veel mensen duidelijk dat het ook veel simpeler kan: u kan ze ook al van hun slaap beroven met een appje. Een appje dat afgesloten wordt met een punt.

Lees verder >>

De punt (2/2)

Nultaal (7)

Door Jan Renkema

Zonder nul is er geen wiskunde. Zonder niets is er geen communicatie. Want niets in taal is niet niets, maar iets. In deze serie een verkenning van onder meer: de stilte, de spatie, de betekenis van de punt, wat er gebeurt tussen ‘navel’ en ‘truitje’, het inhoudsloze gesprek, ‘Dat hebt u mij niet horen zeggen,‘E 621’ op een verpakking en verbale reddingsvlotten. Niets?zeggend, nee: Iets!zeggend.

In de vorige aflevering ging het over de punt als betekenisdrager tussen twee zinnen. De punt als aanduiding van nultaal, die minieme pauze tussen twee uitingen in gesproken taal. Die punt is de grootste betekenisdrager in tekst.

Niet te geloven? Straks misschien wel, na een taalspelletje. Ik zeg wel ‘spelletje’, maar het is meer dan dat. Eigenlijk gaat het over ons voorstellingsvermogen, en hoe dat geprikkeld wordt door het niets van de punt. Neem de volgende combinatie van zinnen. Kan die wel of kan die niet? Lees verder >>

De punt (1/2)

Nultaal (6)

Door Jan Renkema

Zonder nul is er geen wiskunde. Zonder niets is er geen communicatie. Want niets in taal is niet niets, maar iets. In deze serie een verkenning van onder meer: de stilte, de spatie, de betekenis van de punt, wat er gebeurt tussen ‘navel’ en ‘truitje’, het inhoudsloze gesprek, ‘Dat hebt u mij niet horen zeggen,‘E 621’ op een verpakking en verbale reddingsvlotten. Niets?zeggend, nee: Iets!zeggend.

De punt, dat kleine spatje inkt, tussen twee zinnen, is het meest intrigerende teken in tekst. Ik bedoel niet de afkortingpunt. Die heeft doorgaans een duidelijke betekenis, bijv. de punt van zojuist die ‘oorbeeld’ aangeeft. Ik bedoel ook niet een punt met veel wit erachter. Zo’n combinatie betekent ‘einde alinea’ of – met nog meer wit erachter – ‘einde tekst’. Ik bedoel de punt tussen twee zinnen. Een voorbeeld. Voor het gemak even een tekstje van twee zinnen.

  • Met Peter gaat het weer beter. Zijn vriendin komt terug naar Nederland.

Hier staan twee mededelingen: één over Peter en één over zijn vriendin. Wat gebeurt daar rond die punt? Dat kunnen we achterhalen wanneer we deze twee mededelingen als één mededeling willen presenteren. Bijvoorbeeld zo: Lees verder >>

Maar we zitten zonder meid

Een geschiedenis van het Nederlands in 196 sonnetten (114)
Het Nederlandse sonnet bestaat 452 jaar. Hoe is het de taal in die tijd vergaan?

Door Marc van Oostendorp

Illustratie: Susanne van der Kleij

Een van de vele onontgonnen studiegebieden in de neerlandistiek is die van het feitelijk gebruik van leestekens door onze grote schrijvers. Wanneer zette iemand een punt, wanneer een komma, een dubbele punt of een puntkomma? Helaas gaan zulke discussies al snel teloor in vragen over ‘hoe het eigenlijk hoort’.

Terwijl uitgerekend bij leestekens het niet moet gaan om ‘hoe het hoort’,  maar om ‘wat je hoort’. Zoals bij J.A. Dèr Mouw (Adwaita, 1863-1919): Lees verder >>

De emancipatie van?!

Door Marc van Oostendorp

Het feit dat niet op de voorpagina’s van alle weblogs heeft gestaan dat Voor altijd voor het laatst van Tjitske Jansen het Nederlandse taalbouwwerkje van het jaar is, betekent dat het boekje wordt onderschat, vind ik. De dichteres is zich sinds haar succesvolle debuut uit 2003 langzaam aan het transformeren in een prozaschrijfster, maar op de omslag van dit verhaal, dat alle kenmerken heeft van een verhaal, is sprake van “net als in haar vorige bundels”. Het lag bij Athenaeum trouwens ook bij de poëzie.

De tjitskejansenstudies zullen nog een hele kluif hebben aan dit boekje. Ik wil alvast wijzen op één detail: de  emancipatie van het dubbele leesteken ?!

Dat is een leestekencombinatie die je om de een of andere reden als geletterde schrijver niet hoort te gebruiken. Ik kom hem zelden tegen in proza dat literair wil zijn, of officieel, of zefs neutraal. Hij hoort eerder bij stripverhalen, tekstjes van pubers en woedende ingezondenbrievenschrijvers. Ik denk dat je hem zelfs niet op school leert.

En toch heeft hij een eigen betekenis, en een eigen functie.
Lees verder >>

Uitroeptekens als minismileys

Door Marc van Oostendorp

Er is een kleine verandering die ik bij mezelf meen te bespeuren, maar die nauwelijks te bestuderen is. Ik heb het idee dat ik meer uitroeptekens schrijf dan vijfentwintig jaar geleden. En ik denk dat ik daar ook niet de enige in ben – anders zou ik het hier natuurlijk ook niet melden. Ik heb het onlangs eens op Twitter nagevraagd en daar vonden de mensen het ook.

Het is moeilijk te onderzoeken – je zou daarvoor liefst even snel door digitale bestanden heen gaan, maar heel veel zoekmachines op internet zijn er juist op getraind leestekens te negeren. Je zou het dus wel kunnen doen door zelf een grote hoeveelheid materiaal te verzamelen, maar het moet dan wel vooral informeel geschreven Nederlands van vijfentwintig jaar geleden zijn. En waar haal je zo snel grote hoeveelheden ingescande persoonlijke brieven uit die tijd vandaan?

Lees verder >>