Tag: handschrift

Top-downprocessen bij het transcriberen van oude teksten

Door Wouter Taheij en Carmen Verhoeven

In het project Language Dynamics in the Dutch Golden Age wordt onderzoek gedaan naar de vernieuwingen die plaats vonden in de Nederlandse taal tijdens de Gouden Eeuw. Voor dit project werd ons, twee researchmasterstudenten, gevraagd een van de brieven uit het uitgebreide archief van Michiel De Ruyter te transcriberen; een schijnbaar simpele omzetting van handschrift naar digitale tekst. Zoals de meeste ervaren onderzoekers zullen weten was dit echter niet een eenvoudige taak. De oude paperassen zijn vaak beschadigd of uitgelopen, en natuurlijk geschreven in schrijfletters van het zeventiende-eeuwse Nederlands. Dit leidt in een aantal gevallen tot incomplete zinnen waarin letters of zelfs hele woorden ontbreken door onleesbaarheid. Voor analyse van de taalkundige eigenschappen zijn echter volzinnen nodig. Om dit op te lossen maken we gebruik van top-downprocessen. Lees verder >>

Wat staat daer?

Wat staat daar?
Wat staat daar?

Door Bas Jongenelen

Het lezen van oude handgeschreven berichten is niet moeilijk. Vroeger konden ze die dingen immers ook lezen, dus waarom zouden wij dat nu niet meer kunnen? Het lezen van een Middeleeuws handschrift is dus net zo eenvoudig als Chinees: miljoenen mensen kunnen het. Ja, was het maar zo simpel, als je er niet mee opgegroeid bent, dan kom je er niet zo makkelijk in. Gelukkig heb ik zelf een draak van een handschrift, dus mijn kladjes voor neerlandistiek.nl (met kroontjespen geschreven) zullen de mensen over 500 jaar lekker bezig houden.

Intussen zitten we er maar mee, met die oude handgeschreven boodschappen die erg interessant moeten zijn (want als het niet interessant was, schreef men het vroeger niet op). Het lezen van oude handschriften vergt veel oefening, maar waar begin je? Waar kun je je aanmelden voor de cursus Paleografie voor beginners? Tot voor kort nergens. En sinds kort nog steeds nergens, want aanmelden hoeft niet als je deze cursus volgt op watstaatdaer.nl (let op die modieuze / grappig bedoelde ‘e’ in ‘daer’). Ik kan hier nu wel een beetje flauw doen over het een en ander, maar ondertussen hebben we er ineens een heel aardige online cursus lezen. Lees verder >>

Vondel, Tasso: raadsels rond een handschrift

Door Ton Harmsen

009TassoOxfordDit is een bericht van interpol. Dick van der Mark schrijft een proefschrift (einde in zicht) over Vondels vertaling van de Gerusalemme liberata van Torquato Tasso, het romantiserende epos over de eerste kruistocht onder leiding van Godfried van Bouillon. Vondel heeft hiervan een kladvertaling in proza gemaakt. Van deze tekst bestaan drie moderne afschriften door Nora de Vreese, Aleida Nijland en Dick van der Mark. Van Vondels autograaf zijn alleen maar foto’s over, het origineel is in Warschau na de Poolse opstand in 1944 door Duitse genietroepen in brand gestoken. Er is bovendien een laat-zeventiende-eeuwse bewerking, werkelijk door een schoonschrijver vervaardigd: hij geeft de tekst van Tasso naast de vertaling van Vondel. De Italiaanse tekst is zo smetteloos gekalligrafeerd dat het bijna drukwerk lijkt. Ook de Nederlandse tekst is opvallend regelmatig geschreven, vooral gezien het feit dat de kopiist Vondels vertaling op talrijke plaatsen verbetert, en dus tijdens het schrijven zich in de eerste plaats geconcentreerd heeft op de inhoud van de tekst. Dit handschrift is uit de nalatenschap van de Amsterdamse classicus Jacques Philippe d’Orville in de Bodleian Library in Oxford terechtgekomen. Het is nog steeds niet bekend is wie de kopiist, of liever: de corrector is. Hij moet een man (of zij een vrouw, maar dan een met een opleiding als Anna Maria van Schurman) met een vaste hand zijn, een knap kalligraaf; een goede italianist, want hij kan Vondel met gezag aanvullen en verbeteren; een Nederlander, want hij beheerst Vondels taal zonder mankeren; iemand die aan het eind van de zeventiende eeuw leefde, want daar duidt het handschrift op; en hij moet Vondels handschrift op een of andere manier uit de erfenis gekregen of geleend hebben, want dat vertoont marginale aantekeningen in dezelfde hand als die van het handschrift in de Bodleian. Soms wijkt de zeventiende-eeuwse kopiist danig af van Vondels tekst; hij verbetert vertaalfouten en hij lost lacunes op. Vondel heeft het vierde canto (van de twintig) geheel overgeslagen, dus hier heeft de corrector als vertaler moeten optreden. Hij heeft heel wat te repareren in Vondels vertaling, bijvoorbeeld in de dertiende stanza van canto III:

Lees verder >>

Ode aan de letter

Door Viorica Van der Roest

Iedereen die kan lezen, doet dat ook, de een natuurlijk meer dan de ander. Of het nou de ingrediëntenlijst op een jampotje is of een roman van Margaret Atwood of je favoriete taalblog, we zouden die informatie niet zo makkelijk tot ons kunnen nemen wanneer er geen schrift zou bestaan. Je moet er niet aan denken hoe de menselijke wereld zou zijn zonder geschreven taal (naar Canada om te luisteren naar mevrouw Atwood die haar nieuwste verhaal uit het hoofd vertelt; even bij Hero langs om te vragen wat er in die jam zit). Toch besteden we meestal maar weinig aandacht aan de lettertekens die onze wereld zo weids maken, tenzij je van beroep bijvoorbeeld paleograaf of typograaf bent. Dat is eigenlijk een beetje ondankbaar, en omdat juist Neder-L-lezers waarschijnlijk best veel letters tot zich nemen, wil ik hier vandaag de letter eens in het zonnetje zetten.
Is het u bijvoorbeeld opgevallen dat u dit stukje tot zich neemt door middel van schreefletters? Heel gedurfd, want over het algemeen wordt aangenomen dat het op een beeldscherm prettiger leest in schreefloze letters. De meeste websites en softwarefabrikanten kiezen dan ook voor zo’n schreefloze letter, waardoor deze de laatste decennia aan een ware opmars is begonnen. Ook makers van papieren boeken en tijdschriften kiezen er nu vaak voor. We lezen dus steeds vaker letters die zijn teruggebracht tot hun absolute essentie (en er daardoor ook een stuk killer uitzien). Maar er is een tegenbeweging gaande!

Lees verder >>

KB verwerft verloren gewaand Rijmbijbel-fragment


De Koninklijke Bibliotheek in Den Haag heeft een belangrijk, verloren gewaand fragment van de Rijmbijbel van Jacob van Maerlant weten aan te schaffen op een veiling in Noord-Duitsland. Het fragment van ruim drieduizend verzen, afkomstig uit het begin van de veertiende eeuw, was ruim anderhalve eeuw uit het zicht van de wetenschap, maar is nu weer beschikbaar voor onderzoek.

De Vlaamse dichter Jacob van Maerlant (ca. 1235-1300) voltooide de Rijmbijbel in 1271. Het is een Middelnederlandse bewerking op rijm – vandaar de naam – van de bijbelse geschiedenis Historica Scholastica(1178) van Petrus Comestor. Er zijn verschillende handschriften en fragmenten van de Rijmbijbel bewaard, onder andere bij de KB en Museum Meermanno. Het onlangs aangekochte fragment is voor de KB een interessante toevoeging aan de twee complete handschriften van de Rijmbijbel die ze al bezit.

Meer informatie: Koninklijke Bibliotheek

Boekpresentatie “Liefde, leven en devotie”


< ![endif]-->

Op vrijdag 17 mei 2013 organiseert de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag de presentatie van de bloemlezing uit het Gruuthusehandschrift Liefde, leven en devotie, samengesteld door Herman Brinkman en Maria van Daalen.
Onder de noemer “Liefde, leven en devotie” selecteerde Herman Brinkman liederen uit het Gruuthusehandschrift. In de bloemlezing zijn de Middelnederlandse teksten opgenomen, geflankeerd door een moderne vertaling van Maria van Daalen. Natuurlijk ontbreekt het Egidiuslied niet, maar er is nog veel meer. Teksten over jeugd en vriendschap, liefde en lust, maar ook over ouderdom, sterven en rouw. In de achterflap van het boek bevindt zich een cd met zes van de liederen, uitgevoerd door het ensemble Fala Música.
De boekpresentatie is de gelegenheid om beide auteurs over de totstandkoming van deze bloemlezing te horen spreken. De bijeenkomst wordt opgeluisterd door Fala Música.
Programma vrijdag 17 mei – Aula KB

Lees verder >>

Congres ‘Het Gruuthusehandschrift’ (25-27 april)

Begin februari kondigde we op Neder-L de tentoonstelling ‘Liefde & Devotie’ aan (Brugge, 22 maart-23 juni 2013). Bij deze tentoonstelling zal het Gruuthusehandschrift een belangrijke rol spelen. In het kader hiervan vindt op 25-27 april een internationaal congres plaats: ‘Het Gruuthusehandschrift. Literatuur, muziek, devotie rond 1400’. Het congres neemt de thema’s van de tentoonstelling als vertrekpunt voor een internationale en multidisciplinaire benadering van (stads)cultuur in Noordwest-Europa aan het begin van de 15de eeuw. Er zullen nieuwe inzichten toegelicht en ontwikkeld worden op het vlak van geschiedenis, kunstgeschiedenis, literatuur en musicologie.

Alle congreslocatie liggen in het centrum van Brugge. Zie hier voor het volledige programma.
Inschrijven kan tot 12 april 2013.

ze Breken gemakkelijk af

Het zal wel geen toeval zijn dat De buurman, de titel van Voskuils posthume roman, bijna hetzelfde klinkt als Het bureau. Het nieuwe boek is een vervolg op de successerie en er tegelijkertijd een spiegelbeeld van. Waar Maarten en Nicolien in Het bureau vaak ruzie hadden over Maartens werk, daar kibbelen ze in het nieuwe boek over Nicoliens vriendschap met de homoseksuele buren. Maarten heeft zijn bureau, Nicolien heeft de buurman.

De buurman is veel harder dan Het bureau. Er wordt echt in gescholden. Lees verder >>